Ünite 3: Türkiye’de Meşrutiyet Dönemleri — Önemli Kavramlar

Hangi milletten olurlarsa olsunlar bütün Müslümanları Halifenin etrafında toplamayı, devleti çöküşten kurtarmayı ve Batı emperyalizmine karşı ortak bir cephe oluşturmayı amaçlayan siyasi akımdır. II. Abdülhamid döneminde devletin temel iç ve dış politikası haline getirilmiştir.

Osmanlı Padişahları tarafından her yıl hac döneminde Mekke ve Medine (Hicaz) halkına, kabile liderlerine ve yoksullara hediyeler ile para götürmek üzere İstanbul'dan törenlerle uğurlanan kervanlardır. II. Abdülhamid döneminde İslam birliği politikasını pekiştirmek amacıyla bu alaylara verilen önem daha da artırılmıştır.

19. yüzyılın sonlarında Osmanlı eğitim sisteminde geleneksel ezberci yöntemler yerine Batılı standartlarda, kara tahta ve harita kullanımına dayalı modern öğretim usulüdür. İlköğretim seviyesindeki İptidai okullarında yaygınlaştırılmıştır.

1883 yılında II. Abdülhamid tarafından eğitim yatırımlarına kaynak aktarmak amacıyla aşar vergisine yapılan %39'luk ek vergilendirmedir. Bu gelirin üçte biri doğrudan okul binalarının inşasına ve idadilerin tüm imparatorlukta yaygınlaştırılmasına ayrılmıştır.

1879 yılında Maarif Nezareti bünyesinde ilköğretim işlerini yürütmek, müfettişler aracılığıyla okulları denetlemek ve anayasal ilköğretim zorunluluğunu hayata geçirmek amacıyla kurulan idari birimdir.

II. Abdülhamid döneminde geleneksel Sıbyan mekteplerinin modernize edilmesiyle oluşturulan, Usûl-i Cedid yöntemiyle eğitim veren modern ilkokul kademesidir.

Tanzimat ve Meşrutiyet dönemlerinde ilkokuldan sonra devam edilen, ortaokul düzeyine karşılık gelen ve II. Abdülhamid döneminde sayıları vilayetlerde hızla artırılan eğitim kurumudur.

Günümüzdeki lise düzeyine karşılık gelen, II. Abdülhamid döneminde 1883 İane Vergisi sayesinde sayısı 6'dan 98'e çıkarılan ve taşradaki modern ortaöğretim hamlesinin temelini oluşturan okullardır.

Osmanlı eğitim sisteminde idadilerin üzerinde, Fransız 'lycée' modeli esas alınarak hem yükseköğretime öğrenci hazırlayan hem de lise seviyesinde kaliteli eğitim veren üst düzey öğretim kurumudur.

Osmanlı Devleti'nde açılan modern ve iptidai okulların öğretmen ihtiyacını karşılamak üzere kurulan erkek öğretmen yetiştirme okullarıdır. 1908 yılı itibarıyla sayıları 31'e ulaşmıştır.

1879 yılında Maarif Nezareti bünyesinde kurulan ve imparatorluk genelindeki okul, öğretmen ve öğrenci sayılarını bilimsel yöntemlerle tespit edip veriye dayalı eğitim politikası geliştirilmesini sağlayan istatistik birimidir.

23 Aralık 1876'da ilan edilen, Türk tarihinin ilk yazılı anayasasıdır. Eğitim, temel haklar, meclisin yapısı ve padişahın yetkilerini belirleyen temel hukuk metnidir.

13 Nisan 1909 (Rumi 31 Mart 1325) tarihinde İstanbul'da meşrutiyet rejimine karşı başlatılan irtica ve isyan hareketidir. İsyan Selanik'ten gelen Hareket Ordusu tarafından bastırılmıştır.

31 Mart İsyanı'nı bastırmak amacıyla Selanik'te oluşturulan, Mahmut Şevket Paşa komutasındaki ve kurmay başkanlığını Mustafa Kemal'in yaptığı, İstanbul'a girerek meşrutiyeti yeniden tesis eden askerî güçtür.

Türk demokrasi tarihinin ilk erken ve çok partili seçimi olan 1912 seçimlerine, İttihat ve Terakki'nin muhaliflere yönelik uyguladığı baskı, şiddet ve usulsüzlükler nedeniyle verilen tarihî isimdir.

1912 yılında ordu içindeki İttihat ve Terakki egemenliğine karşı çıkan, siyasetin ordudan ayrılmasını savunan ve hükümetin düşmesinde (Büyük Kabine'nin kurulmasında) etkili olan muhalif subaylar grubudur.

23 Ocak 1913 tarihinde Enver Paşa ve beraberindeki İttihatçıların hükümet binasını basarak Sadrazam Kâmil Paşa'yı istifa ettirdiği, Harbiye Nazırı Nazım Paşa'yı öldürdüğü ve iktidarı fiilen ele geçirdiği askerî darbedir.

1 Mart 1916'da çıkarılan, İslam hukuk tarihinde aile alanında yapılan ilk resmî kanuni düzenlemedir. Kadına evlenme ve boşanmada önemli haklar getirmiş, gayrimüslimleri de şer'i mahkemelere bağlamıştır.

Din, dil ve ırk farkı gözetmeksizin sınır içindeki tüm unsurları 'Osmanlı vatandaşı' kimliği altında birleştirmeyi ve devletin dağılmasını önlemeyi amaçlayan akımdır. 1878 Berlin Antlaşması ve Balkan Savaşları ile etkisini yitirmiştir.

II. Meşrutiyet Dönemi'nde öne çıkan, devletin ancak dili, dini, soyu ve ülküsü bir olan Türk toplumuna dayanarak ayakta kalabileceğini savunan milliyetçi düşünce akımıdır.

Osmanlı Devleti'nin çöküşünü önlemek için Batı'nın kurumlarını, bilimini ve teknolojisini (bağnaz Batıcılara göre yaşam tarzını da) benimsemek gerektiğini savunan fikir akımıdır.

Ekim 1912'de İsviçre'de Osmanlı Devleti ile İtalya arasında imzalanan, Trablusgarp ve Bingazi'nin İtalya'ya bırakılmasıyla Kuzey Afrika'daki Osmanlı siyasi varlığına son veren antlaşmadır.

30 Mayıs 1913'te I. Balkan Savaşı'nı bitiren, Osmanlı Devleti'nin Midye-Enez hattının batısındaki Edirne dâhil tüm Balkan topraklarını kaybettiğini belgeleyen antlaşmadır.

Osmanlı Devleti'nde Sadrazamlık (Başbakanlık), Hariciye ve Dahiliye nezaretlerinin bulunduğu merkezî Hükümet binasını ve Osmanlı yönetim makamını ifade eden terimdir.