Ana Sayfa » Anadolu Üniversitesi AÖF » Tarih Lisans Programı » Tarih Metodu

Ünite 7: Genel Türk Tarihi Kaynakları — Kavram Eşleştirme

Tur 1 / 40 / 5 eşleşti

Önce bir kavram seç, sonra karşılığı olan tanıma dokun.

Kavramlar

Tanımlar

Yukarıdan bir kavram seç.

Eyyâmü’l Arab — İslam öncesi Arap toplumlarında kabileler arasındaki savaşları edebi bir üslupla anlatan anlatılardır. İslâm'ın doğuşundan önce Arap toplumunda tarihçilik faaliyetinin birer tezahürü olarak değerlendirilir.

Tabakât — İslam tarih yazıcılığında bir zümre, meslek grubu veya uzmanlık alanında öne çıkan kişilerin biyografilerinin nesiller veya tabakalar halinde anlatıldığı eser türüdür. Hadis râvilerinin incelenmesi ihtiyacıyla doğup gelişmiştir.

Yarlık — Moğol ve Türk hanlıklarında hakanın fermanı, mektubu veya buyruğu anlamındadır. Altın Orda hanlarının knezlere, kiliselere ve yabancı tacirlere verdiği imtiyaznameler bu kapsamdadır.

Bitik — Eski Türkçede yazılmış şey, mektup anlamında kullanılan bir terimdir. Eski Türkçede 'bitimek' yazmak, 'bitikçi' ise kâtip anlamını taşır; Altın Orda hanlarının Osmanlı padişahlarına gönderdikleri mektuplar için de kullanılmıştır.

Maniheizm (Mani Dini) — III. yüzyılda Pers İmparatorluğu'nda Mani tarafından kurulan; iyi ile kötü, aydınlık ile karanlık gibi iki zıt unsurun çatışmasını savunan bir dindir. Uygur Kağanlığı tarafından resmi din olarak kabul edilmiş ve bölge sanatını derinden etkilemiştir.

Çağatayca — Orta Asya Türk dil ailesine ait olup XV. yüzyıldan XX. yüzyıl başlarına kadar kullanılan klasik bir edebi dildir. Günümüz Özbek ve Uygur Türkçelerinin temelini oluşturur; XV ve XVI. yüzyıl yazarları bu tabir yerine genellikle 'Türk tili' veya 'Türkî' ifadelerini kullanmışlardır.

Ceditçilik — XIX. yüzyılın sonu ve XX. yüzyılın başında Kırımlı İsmail Gaspıralı önderliğinde eğitim reformuyla başlayıp sosyal hayatın her alanında modernleşmeyi ve ulusal bilinci savunan fikir hareketidir.

Kadimcilik — Ceditçilik hareketine karşılık gelen ve geleneksel İslami eğitim usullerinin (usûl-i kadim) ve eski değerlerin muhafaza edilmesi gerektiğini savunan gelenekçi ulema ve çevrelerin tutumudur.

Koko Debter (Kök Defter) — Cengiz Han döneminde Moğol mahkeme kararlarının ak kâğıda mavi yazı ile kaydedildiği resmi defterdir. Hükümdar kararlarının nesilden nesle aktarılmasını sağlamıştır.

Şadapıt — Gök-Türklerin ilk dönemine ait Bugut Yazıtı'nda geçen ve toplumun hiyerarşik yapısı içerisinde kağan ve akrabalarının yanı sıra zikredilen idari/askeri unvanlardan biridir.

Tudun — Gök-Türk ve erken dönem Türk teşkilatında vergi toplamak ve idari işleri denetlemekle görevli mülki idare amiri veya temsilci unvanıdır; Bugut Yazıtı'nda adı geçen hiyerarşik unvanlar arasındadır.

Basmacılık — Sovyet Rusya'nın Orta Asya'daki işgal ve komünistleştirme politikalarına karşı Türkistan'da ortaya çıkan silahlı direniş ve milli kurtuluş hareketidir; Z. Velidi Togan ve Baymirza Hayit'in eserlerinde işlenmiştir.

Vefeyât — Tarihi şahsiyetlerin vefat tarihlerini kaydetmeyi ve biyografik bilgi vermeyi amaçlayan, tabakât literatürü ile yakın benzerlik gösteren İslam tarih yazıcılığı alt türüdür.

Oryantalizm — Batılı bilim insanlarının Doğu toplumlarını, dillerini, tarihlerini ve kültürlerini inceledikleri akademik disiplindir; Orta Asya tarihçiliğinin modern anlamda kurulmasında Barthold gibi Rus oryantalistlerin büyük rolü olmuştur.

Numizmatik — Eski paraları inceleyen bilim dalıdır. Sovyet döneminde parti baskısının görece daha az olduğu eski ve orta çağ araştırmalarında, numizmatik ve arkeoloji alanında önemli adımlar atılmıştır.

Şecere-i Türk — Hive Hanı Ebulgazi Bahadır Han tarafından kaleme alınan, Harezm'deki Şeybanî hanları soyunu, destanları ve tarihi olayları açık bir Çağatay Türkçesiyle anlatan temel tarih eseridir.

Tarih-i Reşidî — Duglat boyundan Mirza Haydar tarafından Farsça olarak yazılan ve Doğu Türkistan, Maveraünnehr ve Kazak hanlarının tarihi için birinci sınıf kaynak kabul edilen ünlü eserdir.