Ünite 7: Genel Türk Tarihi Kaynakları

Genel Türk Tarihi Kaynakları - kaynak sayfa görseli

Kaynak: ders kitabı, sayfa 146

Bugut Yazıtı ve Soğd Dili

1956 yılında Moğolistan'ın Bugut şehri yakınında bulunan bu yazıt, Gök-Türklerin ilk kağanı Bumin'in oğlu Mahan Tigin'in mezar taşı olup 581'de dikilmiştir. Taşın üç yüzünün Soğd dilinde, dördüncü yüzünün Sanskrit ve Brahman dillerinde olması, İpek Yolu'nda etkin olan İranî kökenli Soğdların Gök-Türk yönetimindeki büyük siyasi ve ekonomik rolünü kanıtlamaktadır.

Orhon Yazıtlarının Dikiliş Tarihleri

Türk dilinin ve tarihinin en eski abidelerinden olan Tonyukuk yazıtı 720-725 yılları arasında, Kül Tigin yazıtı 732 yılında, Bilge Kağan yazıtı ise 735 yılında dikilmiştir. Bu yazıtlar I. Gök-Türk Kağanlığı, 630-680 yılları arasındaki esaret dönemi ve II. Gök-Türk Kağanlığı'nın kuruluş hikâyesini birinci ağızdan aktarır.

Uygurların Lo-yang Seferi ve Maniheizm

Uygur Kağanı, 762 yılındaki Lo-yang seferinde Çinli T’ang hanedanını desteklemiş ve bu sefer sonrasında ülkesine gelen Mani rahiplerinin etkisiyle Maniheizm dinini devletin resmi dini yapmıştır. Bu dinin getirdiği yerleşik yaşam tarzı ve ressamlık geleneği, Turfan bölgesindeki fresk ve minyatür sanatının doğmasını sağlamıştır.

Orta Asya'da Moğol Seyyahları

XIII. ve XIV. yüzyıllarda Moğol hâkimiyetinin getirdiği istikrar sayesinde Plano Carpini (1246'da Saray'a ulaşmıştır), Wilhelm von Rubruck (1253'te Moğolistan'a gitmiştir), Marco Polo (Kubilay Han'ın başkenti Hanbalık'a gitmiştir) ve İbn Battuta (1333'te Deşt-i Kıpçak'ı gezmiştir) gibi seyyahlar bölgeye seyahat ederek sosyal hayatı ve yönetim yapılarını kaleme almışlardır.

Anahtar Kavramlar

Eyyâmü’l Arabİslam öncesi Arap toplumlarında kabileler arasındaki savaşları edebi bir üslupla anlatan anlatılardır. İslâm'ın doğuşundan önce Arap toplumunda tarihçilik faaliyetinin birer tezahürü olarak değerlendirilir.

Tabakâtİslam tarih yazıcılığında bir zümre, meslek grubu veya uzmanlık alanında öne çıkan kişilerin biyografilerinin nesiller veya tabakalar halinde anlatıldığı eser türüdür. Hadis râvilerinin incelenmesi ihtiyacıyla doğup gelişmiştir.

YarlıkMoğol ve Türk hanlıklarında hakanın fermanı, mektubu veya buyruğu anlamındadır. Altın Orda hanlarının knezlere, kiliselere ve yabancı tacirlere verdiği imtiyaznameler bu kapsamdadır.

BitikEski Türkçede yazılmış şey, mektup anlamında kullanılan bir terimdir. Eski Türkçede 'bitimek' yazmak, 'bitikçi' ise kâtip anlamını taşır; Altın Orda hanlarının Osmanlı padişahlarına gönderdikleri mektuplar için de kullanılmıştır.

Maniheizm (Mani Dini)III. yüzyılda Pers İmparatorluğu'nda Mani tarafından kurulan; iyi ile kötü, aydınlık ile karanlık gibi iki zıt unsurun çatışmasını savunan bir dindir. Uygur Kağanlığı tarafından resmi din olarak kabul edilmiş ve bölge sanatını derinden etkilemiştir.

ÇağataycaOrta Asya Türk dil ailesine ait olup XV. yüzyıldan XX. yüzyıl başlarına kadar kullanılan klasik bir edebi dildir. Günümüz Özbek ve Uygur Türkçelerinin temelini oluşturur; XV ve XVI. yüzyıl yazarları bu tabir yerine genellikle 'Türk tili' veya 'Türkî' ifadelerini kullanmışlardır.

CeditçilikXIX. yüzyılın sonu ve XX. yüzyılın başında Kırımlı İsmail Gaspıralı önderliğinde eğitim reformuyla başlayıp sosyal hayatın her alanında modernleşmeyi ve ulusal bilinci savunan fikir hareketidir.

KadimcilikCeditçilik hareketine karşılık gelen ve geleneksel İslami eğitim usullerinin (usûl-i kadim) ve eski değerlerin muhafaza edilmesi gerektiğini savunan gelenekçi ulema ve çevrelerin tutumudur.

Koko Debter (Kök Defter)Cengiz Han döneminde Moğol mahkeme kararlarının ak kâğıda mavi yazı ile kaydedildiği resmi defterdir. Hükümdar kararlarının nesilden nesle aktarılmasını sağlamıştır.

ŞadapıtGök-Türklerin ilk dönemine ait Bugut Yazıtı'nda geçen ve toplumun hiyerarşik yapısı içerisinde kağan ve akrabalarının yanı sıra zikredilen idari/askeri unvanlardan biridir.

TudunGök-Türk ve erken dönem Türk teşkilatında vergi toplamak ve idari işleri denetlemekle görevli mülki idare amiri veya temsilci unvanıdır; Bugut Yazıtı'nda adı geçen hiyerarşik unvanlar arasındadır.

BasmacılıkSovyet Rusya'nın Orta Asya'daki işgal ve komünistleştirme politikalarına karşı Türkistan'da ortaya çıkan silahlı direniş ve milli kurtuluş hareketidir; Z. Velidi Togan ve Baymirza Hayit'in eserlerinde işlenmiştir.

VefeyâtTarihi şahsiyetlerin vefat tarihlerini kaydetmeyi ve biyografik bilgi vermeyi amaçlayan, tabakât literatürü ile yakın benzerlik gösteren İslam tarih yazıcılığı alt türüdür.

OryantalizmBatılı bilim insanlarının Doğu toplumlarını, dillerini, tarihlerini ve kültürlerini inceledikleri akademik disiplindir; Orta Asya tarihçiliğinin modern anlamda kurulmasında Barthold gibi Rus oryantalistlerin büyük rolü olmuştur.

NumizmatikEski paraları inceleyen bilim dalıdır. Sovyet döneminde parti baskısının görece daha az olduğu eski ve orta çağ araştırmalarında, numizmatik ve arkeoloji alanında önemli adımlar atılmıştır.

Şecere-i TürkHive Hanı Ebulgazi Bahadır Han tarafından kaleme alınan, Harezm'deki Şeybanî hanları soyunu, destanları ve tarihi olayları açık bir Çağatay Türkçesiyle anlatan temel tarih eseridir.

Tarih-i ReşidîDuglat boyundan Mirza Haydar tarafından Farsça olarak yazılan ve Doğu Türkistan, Maveraünnehr ve Kazak hanlarının tarihi için birinci sınıf kaynak kabul edilen ünlü eserdir.

Diğer Önemli Bilgiler

Ötemiş Hacı ve Tarih-i Dost Sultan

Altın Orda sahasından günümüze gelebilen en önemli eserlerden biri, Cengiz Han'ın torunlarının hizmetinde bulunmuş eğitimli bir kişi olan Ötemiş Hacı tarafından 1550 yılında Çağatay Türkçesiyle yazılmış olan Tarih-i Dost Sultan adlı kitaptır; eser Cengiz Han'dan XIV. yüzyılın sonuna kadar olan olayları içerir.

Babür’ün Vekâyi veya Bâbürnâme Eseri

Özbeklerin baskısıyla Türkistan'dan ayrılarak Hindistan'da Babürlüler Devleti'ni kuran Zahirüddin Muhammed Babür'ün Türkçe olarak kaleme aldığı otobiyografi türündeki Bâbürnâme, 1494-1529 yılları arasını kapsayan ve dünya klasikleri arasında yer alan eşsiz bir Çağatay edebiyatı şaheseridir.

Buhara Hanlığı'nda Farsça Tarih Geleneği

Buhara'da 1500 ile 1920 yılları arasında hüküm süren Şeybanî, Astrahanî ve Mangıt Özbek hanedanları döneminde, bölgedeki yoğun Tacik ve Fars kültürü etkisiyle yazılan 70'e yakın tarih el yazması neredeyse tamamen Farsça kaleme alınmış, hanlığın resmi dili de Farsça olmuştur.

Ebulgazi Bahadır Han ve Şecere-i Türk

Hive Hanlığı'nda tarih yazıcılığını başlatan Ebulgazi Bahadır Han (1603-1663), Harezm'deki Şeybanî hanları soyundandır ve XV. yüzyılın ikinci yarısından 1665'e kadar olan olayları duru bir Çağatay Türkçesiyle kaleme aldığı Şecere-i Türk ve Şecere-i Terâkime adlı eserleriyle aktarmıştır.

V. V. Barthold ve Orta Asya Tarihçiliği

Alman asıllı Rus tarihçisi V. V. Barthold (1869-1930), Çarlık sonu ve Sovyetlerin ilk döneminde yayımladığı eserlerle (özellikle Moğol İstilasına Kadar Türkistan) Orta Asya bilimsel tarihçiliğinin temellerini atmış, kaynakları tahlil eden eleştirel ekolün kurucusu olmuştur.

1924 Orta Asya Sınır Düzenlemesi ve Milli Tarih

Sovyetler Birliği tarafından 1924 yılında Orta Asya sınırlarının 'milli' esaslara göre yapay bir şekilde şekillendirilmesinden sonra, bu yeni siyasi sınırların tarihî haklılığını ispat etmek ve meşrulaştırmak amacıyla her cumhuriyette yerel elitlerin teşvikiyle resmi ideolojiye uygun milli tarih yazıcılığı geliştirilmiştir.

Kırım Tatar Aydın İsmail Gaspıralı

XIX. yüzyılın sonlarında Kırımlı İsmail Gaspıralı'nın önderliğinde eğitimde 'usûl-i cedid' (yeni usul) olarak başlayan Ceditçilik hareketi, zamanla İdil-Ural, Kafkasya ve Türkistan'da toplumsal, kültürel ve siyasi modernleşmenin, kadın haklarının ve ulusal bilincin uyanmasının öncüsü olmuştur.

Zeki Velidi Togan'ın Eserleri

Rusya kökenli büyük Türk tarihçisi Zeki Velidi Togan, 'Bugünkü Türkili (Türkistan) ve Yakın Tarihi' (1942-47) ile 'Hâtıralar' (1969) adlı eserlerinde dinî reformculuk, Ceditçilik ve Türkistan'daki Basmacılık hareketi hakkında birinci elden en kıymetli bilgileri ve tahlilleri sunmuştur.

Sınavda Dikkat Et

Çin kaynaklarının Türk tarihi açısından niteliğine dikkat edin; Çinliler yalnızca Türklerin güçlü olduğu veya Çin'i tehdit ettiği dönemlerde ayrıntılı kayıt tutmuştur.
Orhon yazıtlarının Doğu Gök-Türklere ait olduğunu, Batı Gök-Türklere ait büyük yazıtlar bulunmadığını karıştırmayın.
Bugut Yazıtı'nın Gök-Türk dönemine ait olmasına rağmen Türk dilinde değil, Soğd dilinde (ve Sanskritçe/Brahmanca) yazılmış olduğunu unutmayın.
Uygurların Maniheizm dinini kabul etmesinin dilde (soyut kavramlar), yaşam tarzında (yerleşik hayat) ve sanatta (fresk, minyatür) yarattığı devrim niteliğindeki değişimleri iyi kavrayın.
Buhara Hanlığı'nda yazılan eserlerin ağırlıklı olarak Farsça, Hive Hanlığı'nda ise Ebulgazi Bahadır Han sayesinde Çağatay Türkçesiyle yazıldığını not edin.
Orta Asya'da modern tarihçiliğin temellerini atan ismin V. V. Barthold olduğunu ve Sovyet döneminde tarih yazımının Marksist şablona bağlı kaldığını unutmayın.
Ceditçilik hareketinin İsmail Gaspıralı ile eğitim reformu olarak başladığını, Kadimcilerle mücadele ettiğini ve Türkiye'de Zeki Velidi Togan, Yusuf Akçura gibi aydınlarca yaşatıldığını mutlaka hatırlayın.