Siyâsetnâmeİslam devletlerinde hükümdarlara devlet yönetimi, siyaset, adalet ve idari gelenekler konusunda öğütler veren eser türüdür. Büyük Selçuklu döneminde kaleme alınan Nizâmülmülk'ün Siyâsetnâme'si bu türün en önemli örneklerindendir ve Osmanlı müverrihlerini derinden etkilemiştir.
GazavatnâmeDüşmanla yapılan savaşları ve düşman topraklarına düzenlenen dini nitelikli akınları hikâye eden ilk dönem Osmanlı tarih türüdür. Temel gayesi tarihî kayıt tutmanın ötesinde sultanları övmek ve gaza ideolojisini halka yayarak kamuoyu oluşturmaktır.
MenâkıbnâmeDin büyüklerinin, dervişlerin veya kahramanların hayatlarını, kerametlerini ve efsanevi yönlerini anlatan destansı eserlerdir. Tam anlamıyla tarih eseri olmasalar da dönemin sosyal, kültürel ve inanç tarihi açısından son derece zengin bilgiler barındırırlar.
FetihnâmeBelli bir şehrin veya kalenin ele geçirilmesini, fethedilen beldeleri ve elde edilen başarıları anlatan mektup, ferman veya müstakil eserlerdir. Genellikle süslü bir dille yazılır ve dost devletlere müjde, düşmanlara tehdit amacı güder.
Tevârih-i Âl-i OsmanOsmanlı padişahlarının siyasi ve askeri faaliyetlerini, kurdukları dini ve sosyal kurumları kronolojik ve nakilci bir anlatımla ele alan erken dönem eserleridir. Âşık Paşa-zâde ve Neşrî gibi yazarların bu türde eserleri bulunmaktadır.
Saray TakvimiSaray müneccimlerinin hazırladığı, peygamber ve halife listeleri ile hanedanlara ait önemli siyasi olayları ve doğal afetleri kronolojik olarak kaydeden kısa metinli ilk vakanüvislik ürünleridir.
MünşeatResmi belge, mektup, muahedenâme, kanunnâme ve protokol metinlerini bir araya getiren inşâ mecmualarıdır. Kompozisyon ve edebi yazışma kurallarına göre bir münşi tarafından kaleme alınır ve ideolojik mücadele alanı olarak görülür.
ŞehnâmecilikPadişahların kahramanlıklarını, zaferlerini ve vasıflarını yüceltmek amacıyla sarayda tesis edilen yarı-resmi tarihçilik müessesesidir. Kanûnî döneminde resmi ve ücretli bir memuriyete dönüşmüş, vakanüvisliğin öncüsü olmuştur.
SelimnâmeYavuz Sultan Selim’in Trabzon valiliğinden başlayarak şehzadelik mücadelesini, doğu siyasetini, Safevî ve Memlûk seferlerini olumlayarak anlatan 16. yüzyıl tarih literatürüdür.
SüleymannâmeKanûnî Sultan Süleyman’ın kırk altı yıllık saltanatındaki seferlerini, fetihlerini, zaferlerini ve imar faaliyetlerini ağır ve süslü bir dille anlatan resmi tarih eserleridir.
VakanüvisOsmanlı Devleti’nde resmi olarak tarih yazmakla görevlendirilen saray tarihçisidir. Olayları yıl esasına göre kronolojik olarak kaydetmekle yükümlüdürler ve resmi gazete Takvîm-i Vekayi çıkana kadar bu görevi sürdürmüşlerdir.
Vefeyâtİslam ve Osmanlı tarihçiliğinde, belirli bir dönemde veya padişah saltanatında hayatını kaybeden devlet adamları, ulema ve mühim simaların biyografilerine yer verilen geleneksel tarih yazım unsurudur.
SalnâmeOn dokuzuncu yüzyılda ortaya çıkan, geçmiş olayların özetinin yanı sıra o yılki kurumlar ve kişiler hakkında kısa bilgiler veren modern yıllık ve salnamelerdir; eski saray takvimlerinin modern versiyonudur.
İnşâBelirli üslûp kuralları dâhilinde nesir vücuda getirme, resmi yazı ve vesikaları kaleme alma sanatıdır. Bu sanata hâkim olan kişilere münşi denilmektedir.
MünşiYazı kabiliyeti yüksek, Arap ve Fars dillerine, İslam ilimlerine ve resmi yazışma kurallarına tam olarak hâkim olan, divanlarda yazışmaları yürüten görevli ve yazardır.
Gazaİslamiyet’i yaymak ve yüceltmek amacıyla gayrimüslim topraklarına yapılan akınları ve cihad faaliyetlerini ifade eden, erken dönem Osmanlı tarihçiliğinin temel ideolojisidir.
Tarih-i Osmanî EncümeniII. Meşrutiyet yıllarında Osmanlı tarihini araştırmak ve yayınlamak üzere kurulan, günümüz Türk Tarih Kurumu’nun doğrudan temeli sayılan kurumsal kırılma noktasıdır.
