Ünite 6: 15. Yüzyıl Batı Türk Edebiyatı-II: Anadolu Sahası Türk Edebiyatı (14 — Önemli Kavramlar

Fâtih Sultan Mehmed döneminde İstanbul'da kurulan sekiz büyük yüksek medresedir. Bu medreselerde dönemin en büyük âlimleri ders vermiştir; örneğin Ali Kuşçu ve Molla Hüsrev burada ders verenler arasındadır.

Arapça ve Farsça kelime ve tamlamaların yoğun olarak kullanıldığı, secilerle (düzyazıda kafiye) ahenk sağlanan, sanat yapma gayesi güden nesir çığırıdır. Metinde Sinân Paşa'nın Tazarru’-nâme adlı eseri bu türün en önemli örneğidir.

Şehzade Cem Sultan'ın Konya'da vali olduğu dönemde sarayının etrafında topladığı, gurbette ve esarette bile onu yalnız bırakmayan şairler topluluğudur. Karamanlı Aynî, Sa'dî-i Sirozî, Haydar ve Şâhidî bu topluluğa örnektir.

Söylenmesi son derece kolay gibi görünen ancak başkaları tarafından aynen taklit edilmesi veya söylenmesi imkansız olan derin anlamlı sanatlı söyleyiş biçimidir. Metne göre Necâtî Bey'in gazelleri bu özelliğin en güzel örneklerindendir.

XV. yüzyıl şairi Necâtî Bey'in ölen katırı için yazdığı mersiyedir. Bu eser, divan edebiyatında hayvan için yazılan ilk mersiye olması bakımından halka ve hayata bağlılığı gösteren ilginç bir örnektir.

Divanların veya kitapların başında yer alan önsöz veya giriş kısmıdır. Batı Türk edebiyatında divanına dîbâce yazan ilk şair Necâtî Bey'dir.

Genellikle insan isimlerini buldurmak amacıyla tasarlanmış, kelime oyunları ve bilmece mahiyetinde yazılmış manzumelerdir. Metne göre Karamanlı Aynî ve Cem Sultan bu türde eser veren önemli isimlerdir.

Anlamca birbiriyle ilgili sözcüklerin bir arada kullanılması sanatıdır. Metne göre II. Bâyezîd'in (Adlî) şiirlerindeki en belirgin özelliklerden biri bu sanata ustalıkla yer vermesidir.

Harflerin gizli anlamları, ebced hesabı ve gelecekten haber verme gibi konularla ilgilenen eser türüdür. Karamanlı Aynî'nin divanının musammatlar kısmında yer almaktadır.

İnsanın dış görünüşü (fiziksel yapısı) ile iç dünyası (karakteri) arasındaki ilişkiyi inceleyen manzum eser türüdür. Metne göre Hamdullah Hamdî'nin bu türde yazılmış manzum ilk eseri bulunmaktadır.

Kış mevsimini ve kışın doğadaki etkilerini tasvir eden kaside türüdür. Necâtî Bey Fâtih'e bu türde kasideler sunmuştur.

Bahar mevsiminin başlangıcını, doğanın uyanışını ve çiçekleri tasvir eden kaside bölümü veya türüdür. Necâtî Bey Fâtih'e bahâriyye kasideleri sunmuştur.

Bir olayın gerçekleşmesini gerçek nedeninin dışında daha güzel, hayali ve sanatlı bir sebebe bağlama sanatıdır. Divan şiirinde sıklıkla kullanılan bu sanat XV. yüzyıl şairlerinin gazellerinde görülür.

Birden fazla gerçek anlamı olan bir sözcüğün, yakın anlamını söyleyip uzak anlamını kastetme sanatıdır. Karamanlı Nizâmî bu söz sanatını şiirlerinde sıklıkla kullanmıştır.

Türk dilinin XII. ve XV. yüzyıllar arasındaki gelişim evresidir. Fâtih dönemi Türkçesi, Orta Türkçenin son yüzyılını meydana getirmektedir.

Önemli bir olayın veya ölümün gerçekleştiği yılı ebced hesabıyla harflerin sayısal değerlerini toplayarak şiir mısrasına veya beyitine yansıtma sanatıdır. Ahmed Paşa ve Cemâlî bu yöntemi uygulayanlardandır.

Matrapları veya iç kafiyeleri kendi arasında uyaklı olan, klasik gazel formunun dışına çıkılarak ahengi artırılmış gazel türüdür. Karamanlı Aynî'nin bu tarzda halk söyleyişlerine yer verdiği şiirleri vardır.

Arapça veya Farsça kelimelerin anlamlarının ezberlenmesini kolaylaştırmak amacıyla manzum (şiir) şeklinde kaleme alınmış ders kitabı niteliğindeki sözlüklerdir. Ahmedî'nin Mirkâtü’l-edeb'i buna örnektir.

Genellikle kişilerin maceralı hayatını, çektiği sıkıntıları ve gurbet maceralarını konu alan eser türüdür. Cemâlî'nin Arnavutluk seferini anlatan mesnevisi buna yakındır.

Resmî yazışma kurallarını, ferman, berat ve mektup örneklerini içeren edebi mecmualardır. Menâhicü’l-inşâ Türk edebiyatındaki ilk inşa mecmualarındandır.