İnfografik
← Ünite 5
Çağdaş Türk Edebiyatları 1

Ünite 5: Türkmen Edebiyatı

Magtımgulı'nın Yaşam Aralığı
1733-1783 yılları arasında yaşayan Magtımgulı, Türkmen diyalektiğinin edebî dile dönüşmesinde mihenk taşı olmuş ve Türkmen edebiyatının ilk kurucu temsilcisi kabul edilmiştir.
18. Yüzyıl Türkmen Şairleri
18. yüzyılda Türkmen edebiyatına klasik bir mahiyet kazandıran başlıca şairler Nurmuhammet Andalıp (1660-1740), Dövletmemmet Azadî (1700-1760), Şeydayı, Şabende (1720-1800), Magtımgulı (1733-1783) ve Magrubî (1735-1810)'dir.
19. Yüzyıl İşgalleri ve Edebiyata Etkisi
İran'ın 1858-1859'da Garrıgala'yı, 1860-1862'de Saragt'ı; Rusların ise 1879-1881'de Göktepe'yi işgali Türkmen edebiyatında vatan sevgisi ve kahramanlık temalı Cengname gibi eserlerin yazılmasına yol açmıştır.
19. Yüzyıl Önemli Türkmen Şairleri
19. yüzyılda yetişen başlıca Türkmen şairleri arasında Seyitnazar Seydî (1768-1830), Memmetveli Kemine (1770-1840), Gurbandurdı Zelilî (1800-1852), Mollanepes (1810-1862), Talibî (1766-1848) ve Mätäci (1824-1884) bulunmaktadır.

Anahtar Kavramlar

AydımTürkmen halk edebiyatında önemli bir yer tutan, şarkı ve türkü türlerinin genel adıdır. Kendi içinde erkeklere, kadınlara ve çocuklara mahsus pek çok alt türe ayrılır; Türkiye halk edebiyatındaki türkü karşılığıdır.
ErtekiTürkmen halk edebiyatının temel türlerinden biri olup masal anlamına gelmektedir. Halkın yaşayış tarzını, hayal dünyasını ve kültürel birikimini yansıtan sözlü ürünlerdendir.
Atalar söziAtasözü anlamına gelen, Türkmen halk edebiyatının köklü ve sözel ürünleri arasındadır. Divânü Lugâti’t-Türk'teki kimi atasözü örneklerinin bazı değişikliklerle Türkmen sahasında yaşaması bu türün köklülüğünü gösterir.
MatallarTürkmen halk edebiyatında bilmeceler için kullanılan terimdir. Halkın zekâ gelişimini ve söz sanatlarını yansıtan geleneksel kalıplardır.
MonçukatdıTürkmen gelin kızlarının Nevruz bayramında oyun sırasında söyledikleri takvim şiiri şeklidir. Kızların renginden ayırt edilen boncuklarını suya atarak sevinçli veya hasretli şiirler söylemesi ve maninin boncuk sahibine çıkması esasına dayanır.
Yâ RamazanTürkmen halk edebiyatında sadece belli bir zamanda, Ramazan ayının 15. gecesinde belli bir merasimle söylenen geleneksel şiir ve manilerdir.
Süt KazanTürkmen halk edebiyatında uzun süre yağmur yağmadığı zamanlarda rahmet ve yağmur dilemek amacıyla merasimle söylenen özel şiirlerdir.
Zikir AydımıTürkmen halk edebiyatında dinî merasimler ve törenler sırasında icra edilen ilahi ve zikir nitelikli şarkılardır.
Klâsik Türkmen Edebiyatı18. ve 19. yüzyıllarda şekillenen, kaynağını halk kültüründen alan ve genellikle şiir türünde gelişen edebiyat dönemidir. Bu dönemde şairler ağırlıklı olarak aşk, sevgi, vatan ve ahlak temalarını işlemişlerdir.
Mihenk TaşıBir şeyin değerini anlamaya yarayan ölçüt veya bir alanın gelişiminde dönüm noktası olan kişi anlamına gelir. 18. yüzyıl şairi Magtımgulı, Türkmen dilinin edebî dile dönüşmesinde mihenk taşı kabul edilir.
OğuznamaOğuz Türklerinin tarihini, efsanelerini ve boy teşkilatını anlatan destanî eserlerdir. Türkmen şairi Nurmuhammed Andalıp bu türde başarılı manzumeler kaleme almıştır.
TahmisDivan edebiyatında bir gazelin beyitlerinin üstüne başka bir şairin aynı vezin ve kafiyede üçer mısra ekleyerek onu beşerli bentlere (muhammes) dönüştürmesidir. Nurmuhammed Andalıp, Nevaî ve Fuzulî'nin gazellerine tahmisler yazmıştır.
CengnameDinî, tarihi savaşları, kahramanlıkları ve gazilik motiflerini anlatan destanî türdeki eserlerdir. 19. yüzyılda Abdısetdar Kazı, Rus ve İran işgallerini ve savaşları Cengname adlı eserinde işlemiştir.
HicivBir kişiyi, toplumu veya sosyal düzeni eleştirmek, alaya almak amacıyla yazılan yergi türüdür. Memmetveli Kemine, 19. yüzyıl Türkmen edebiyatında hiciv tarzdaki şiirleriyle tanınmıştır.
PoemaÇağdaş Türkmen edebiyatında 1950'li yıllardan sonra yaygınlaşan, olay anlatan, destansı ve uzun şiir türüdür. Örnek olarak Aman Kekilov'un 'Söyği' (Sevgi) eseri gösterilebilir.
Aşk Mülkünün ŞahıTürkmen edebiyatında lirizmin yerleşmesine en fazla katkı yapan ve aşk konusunu en usta şekilde işleyen 19. yüzyıl şairi Mollanepes'e verilen unvandır.
SanavaçTürkmen halk edebiyatında çocuk aydımları (çocuk şarkıları ve tekerlemeleri) arasında yer alan ritmik ve sözlü ürünlerdir.
Yomaklar ve DeğişmelerTürkmen halk edebiyatında mizah, fıkra ve zekâ oyunlarına dayalı sözlü ürünleri ifade eden kavramdır.
Magtımgulı ÖdülüTürkmenistan'da edebiyat ve sanat alanında üstün başarı gösteren şair ve yazarlara verilen prestijli bir edebiyat ödülüdür. Aman Kekilov ve Kerim Gurbannepesov bu ödülü kazanmıştır.
Göroğlı DestanıTürk dünyasının ortak kahramanlık destanlarından biridir. Türkmen halk ve klasik edebiyatını (özellikle Magtımgulı'nın şiirlerini) derinden etkilemiştir.

Diğer Önemli Bilgiler

Alfabe Değişiklikleri Tarihleri

Türkmen edebiyatında yazın faaliyetlerini ve yayın hayatını etkileyen alfabe değişimleri kapsamında 1928 yılında Lâtin alfabesine, 1940 yılında ise Kiril alfabesine geçilmiştir.

Berdi Kerbabayev'in Eserleri

1894-1974 yılları arasında yaşayan Berdi Kerbabayev, Magtımgulı'nın şiirlerini 1926'da 'Mağtımğulı Goşğuları' adıyla yayımlamış, kendi şiirlerini ise 1958-1960'ta 5 ciltlik 'Eserler Toplumı'nda toplamıştır.

Hocanepes Çarıyev'in Trajik Sonu

1906 yılında Bäherden'de doğan, Puskin'in şiirlerini Türkçeye çeviren ve 'Hücum' adlı şiir kitabı bulunan Hocanepes Çarıyev, 1937'de tutuklanmış ve 1941'de Sovyet rejimi tarafından yok edilmiştir.

Aman Kekilov ve Millî Marş

1912-1974 yılları arasında yaşayan önemli Türkmen şairi Aman Kekilov, şiir ve romanlarının yanı sıra 1946 yılında Türkmenistan millî marşını kaleme almıştır.

Kerim Gurbannepesov'un Eserleri

1929 yılında Gökdepe'de doğan Kerim Gurbannepesov, Mağtımgulı ödülünü kazanmış; 'Soldat Yüreği' (1953), 'Taymaz Baba' (1960) ve 'Ata ve Oğul' (1961) manzumeleriyle halkın hafızasında yer etmiştir.

Ruhı Aliyev'in Türkiye Ziyareti

1908 yılında Aşkabat'ta doğan Ruhı Aliyev, gezdiği ülkelerdeki gözlemlerini şiirleştirmiş; bu kapsamda Türkiye ile ilgili 'Türkiyede', 'Ayasofiya Metciidinde' ve 'Türk Yiğidiniñ Tääleyinde' adlı şiirleri kaleme almıştır.

Gurbandurdı Zelilî'nin Karakteri

Dövletmämmed Azadî'nin torunu ve Magtımgulı'nın yeğeni olan Gurbandurdı Zelilî, şiirlerinde sosyal olayları hümanizmle birleştirmiş, halkın ve kendi kişisel acılarını işlemiştir.

Mollanepes'in Unvanı

1810-1862 yılları arasında yaşayan, 'Zöhre-Tahır' destanını yazan ve Türkmen edebiyatında lirizmin yerleşmesine en çok katkı sağlayan Mollanepes, 'aşk mülkünün şahı' unvanıyla anılmaktadır.

1990'lı Yıllarda Bağımsızlık ve Edebiyat

Türkmenistan'ın 1991 yılında bağımsızlığını kazanmasıyla birlikte Türkmen edebiyatı dünyaya açılmış, daha evrensel ve millî bir karakter kazanarak zenginleşmiştir.

Şalı Kekilov'un Yaşamı ve Eserleri

1906 yılında Aşkabat'ta doğan, Aman Kekilov'un kardeşi olan Şalı Kekilov; kadın hakları ve serbestlik konularının yanı sıra 'Vuralım', 'Vatanseverin Türküsü' gibi savaş şiirleri yazmış ve 1943'te savaşta ölmüştür.

Sınavda Dikkat Et

  • Türkmen Türkçesinin temel ayırt edici özelliğinin; Oğuz Türkçesi özelliklerinin yanı sıra Doğu Türkçesini karakterize eden unsurları da taşıdığı sınavda sıklıkla sorulur; karıştırmayın.
  • Türkmen edebiyatının gerçek anlamda başlangıcı olarak kabul edilen 18. yüzyılın kurucu isminin Magtımgulı olduğunu ve ilk klasik şiir örneklerini onun verdiğini unutmayın.
  • 18-19. yüzyıl Türkmen edebiyatının genel olarak şiir türünde geliştiğini, nesrin (hikâye/roman) çok daha geç tarihlerde (1950 sonrası) geliştiğini zihninizde tutun.
  • Mollanepes'in 'aşk mülkünün şahı' unvanıyla anıldığını ve 'Zöhre-Tahır' destanıyla bilindiğini karıştırmayın.
  • Berdi Kerbabayev'in Sovyet rejimini yücelten ('Gıızlar Dünyääsi', 'Aadatıñ Gurbaanı') şiirler yazdığını ve rejim lehine eserler verdiğini iyi analiz edin.
  • 1928'de Lâtin, 1940'ta Kiril alfabesine geçiş tarihlerinin Türkmen yazın hayatında durgunluğa ve alfabe değişim krizlerine yol açtığını unutmayın.
  • 1950'li yıllardan sonra şiirde 'poema' adı verilen uzun şiir türünün yaygınlaştığını ve roman/tiyatro türlerinin 1960-1970'lerde altın çağını yaşadığını göz ardı etmeyin.