Ünite 6: Çağdaş Kırım Tatar Edebiyatı-1

İsmail Gaspıralı'nın Doğum Tarihi ve Ailesi

İsmail Bey, 20 Mart 1851'de Avcıköy'de doğmuştur. Babası Rus yönetiminde tercümanlık yapan ve asilzadelik beratı alan Mustafa Ağa, annesi ise Kırım mirzaları soyundan gelen Fatma Hanım'dır.

Girit İsyanı ve Gizli Kaçış Girişimi

1867'de Girit'teki Rum ayaklanmasında Türklerin aşağılandığını gören 16 yaşındaki İsmail Bey, Litvanya Tatarı dostu Mustafa Mirza ile okuldan gizlice kaçarak İstanbul'a gitmek ve Girit'te Türk tarafında çarpışmak istemiş, pasaportsuz olduğu için yakalanıp okuldan atılmıştır.

Tercüman Gazetesinin Kuruluşu

Yıllarca süren çaba ve Petersburg'a yapılan dört seyahatin ardından İsmail Gaspıralı, 10 Nisan 1883'te Bahçesaray'da haftalık Türkçe-Rusça Tercüman gazetesinin ilk sayısını yayımlamayı başarmıştır.

Zühre Hanım ile Evlilik Bağı

İsmail Bey, 1882 yılında Kazanlı sanayici Akçurin ailesinden İsfendiyar Bey'in kızı, Yusuf Akçura'nın halası Zühre Hanım ile evlenmiştir. Bu akrabalık bağı Yusuf Akçura'nın Gaspıralı'yı üstat kabul etmesini sağlamıştır.

Anahtar Kavramlar

Tercüman Dönemi Edebiyatıİsmail Gaspıralı'nın 1883'te Bahçesaray'da çıkarmaya başladığı Tercüman gazetesi etrafında şekillenen, Kırım Tatar ve Rusya Türkleri modern edebiyatının başlangıç evresidir. Bu dönem, cehaletle mücadeleyi, eğitim reformunu ve ortak edebi dil bilincini esas alır.

MirzaKırım'da bey soyundan gelen, soylu kimselere verilen unvandır. Örneğin İsmail Gaspıralı'nın annesi Fatma Hanım Kırım mirzaları soyundandır.

Usul-i CedidXIX. yüzyılın sonlarında fonetik (savtî) okuma-yazma metoduna ve modern ders programlarına dayanan, medrese ve mekteplerin ıslahını hedefleyen yenilikçi eğitim-öğretim sistemidir.

Neşriyat-ı İsmailiyeİsmail Gaspıralı'nın Bahçesaray'da matbaasını kurduktan sonra çıkardığı, her biri 4-8 sayfa civarında olan 'Tonguç' ve 'Şafak' gibi deneme mahiyetindeki ilk küçük süreli yayınların genel adıdır.

Rusya MüslümanlarıÇarlık döneminde 'Türk' ve 'Türklük' kelimelerinin kullanımı Pan-türkizm sayılarak yasaklandığı için, İsmail Gaspıralı'nın yazı ve eserlerinde 'Rusya Türkleri' anlamında diplomatik bir ifade olarak sıklıkla kullandığı kavramdır.

Rus-Doğu Anlaşmasıİsmail Gaspıralı'nın 1896'da Rusça yayımladığı, Batı emperyalizmine ve 'sarı ırk' tehlikesine karşı Rusya ile İslam ülkeleri arasında bir iş birliği ve ittifak oluşturulması gerektiğini savunduğu eseridir.

PanslavizmSlav kökenli halkları Rusya'nın önderliğinde siyasi ve kültürel bir birlik altında toplama amacını güden ve Çarlık döneminde Türk-Müslüman unsurlar üzerinde baskı kuran şovenist ideolojidir.

Dilde, Fikirde, İşte Birlikİsmail Gaspıralı'nın Türk dünyasının siyasi, kültürel ve ekonomik kurtuluşu için temel düstur olarak belirlediği; ortak edebi dil, ortak milli şuur ve pratik iş birliğini savunan ünlü sloganıdır.

Molla Abbas Fransevîİsmail Gaspıralı'nın roman ve seyahatname türündeki eserlerinde (Frengistan Mektupları, Darürrahat Müslümanları vb.) başkahraman olarak kullandığı ve kendi görüşlerini dolaylı yoldan aktardığı takma adıdır.

Darürrahat Müslümanlarıİsmail Gaspıralı'nın İspanya'daki gizli bir vadide yaşayan, bilim, teknik ve adalette Avrupa'dan ileri düzeyde olan ideal Müslüman toplumunu anlattığı ütopik romanıdır.

Arslan Kızİsmail Gaspıralı'nın Kaşgar'ın Çinliler tarafından kuşatılması karşısında erkek kılığında mücadele eden eğitimli ve cesur Türk kızı Gülcemal'in kahramanlıklarını anlattığı, milli edebiyat özellik taşıyan hikayesidir.

Kırım Müslüman Ruhanî İdaresiRus yönetimi tarafından 1784'te Kırım Müslümanlarının dini işlerine ve ihtilaflarına bakmak üzere kurulan, başındaki müftünün Çar tarafından atandığı resmi idari kurumdur.

Rus-Tatar OkullarıÇarlık hükümeti tarafından gayr-i Rus unsurları Ruslaştırmak ve Rus ruhunda eğitmek amacıyla misyonerlerin yönetiminde açılan resmi okullardır.

İttifak-ı Müslimin1905 Rus Meşrutiyeti'nden sonra İsmail Gaspıralı ve diğer aydınların öncülüğünde Rusya Müslümanlarının haklarını savunmak amacıyla kurulan siyasi partidir.

İlminski SistemiMisyoner papaz Nikolay İvanoviç İlminski'nin Rusya Türkleri arasında Hristiyanlığı yaymak ve Ruslaştırma politikasını uygulamak için geliştirdiği eğitim ve asimilasyon sistemidir.

Hoca-i Sıbyanİsmail Gaspıralı'nın Usul-i Cedid mekteplerinde okutulmak üzere yazdığı, fonetik usule dayanan ve bütün Rusya Müslümanları arasında yayılan ilk okuma ve alfabe kitabıdır.

Âlem-i NisvanTercüman gazetesinin eki olarak 1905-1910 yılları arasında İsmail Bey'in kızı Şefika Hanım'ın yönetiminde kadınlar için yayımlanan dergidir.

Savtî UsulHarflerin ses esasına (fonetik) dayanılarak öğretilmesini ve okunmasını savunan, geleneksel ezberci eğitim metodunu kaldıran modern öğretim yöntemidir.

Kadınlar Ülkesiİsmail Gaspıralı'nın Sudan Mektupları'nın devamı niteliğinde olan, kadınların askerlik yaptığı, devlet yönettiği ve erkeklerin ev işleriyle uğraştığı fantastik kurgu eseridir.

Avrupa Medeniyetine Bir Nazar-ı Muvazeneİsmail Gaspıralı'nın 1885'te İstanbul'da bastırdığı, Avrupa medeniyetinin dış parlaklığı arkasındaki adaletsizlikleri, yoksulluğu ve sosyalist akımları eleştirdiği fikir eseridir.

Kavmî DilYabancı dillerin (Arapça, Farsça vb.) etkisinden arınmış, halkın öz konuştuğu milli dil demektir. Gaspıralı, Osmanlıca'nın kavmî dil olma özelliğini yitirdiğini savunmuştur.

Gülbaba ZiyaretiMolla Abbas'ın maceralarının devamı olarak Macaristan'ın Budapeşte şehrinde geçen ve öğrencisinin dilinden tamamlanan Gaspıralı'nın anlatı metnidir.

Diğer Önemli Bilgiler

İsmail Gaspıralı'nın Vefatı

1914 şubat ayında Petersburg'a Duma seçimleri için gittiği sırada üşüterek hastalanan İsmail Gaspıralı, İstanbul'daki tedavinin sonuç vermemesi üzerine Bahçesaray'a dönmüş ve 24 Eylül 1914'te 63 yaşında vefat etmiştir.

Görkemli Cenaze Töreni

İsmail Gaspıralı'nın 1914'teki cenazesine Rusya'nın çeşitli yerlerinden gelen 6 bin civarında insan katılmış; İstanbul'da Ayasofya Camii'nde Topkapı Sarayı hafızlarına Mevlid-i Şerif okutulmuştur.

İlk Yazısı: Bahçesaray'dan Gönderilen Mektup

İsmail Bey'in şimdiye kadar bilinen en eski yazısı, 'Bahçesaray şehir emaneti meclisinden İsmail Mirza' imzasıyla 1879'da Tiflis'te Ziya gazetesinde yayımlanmıştır.

Tercüman Gazetesinin Yayım Süresi

İsmail Gaspıralı'nın 1883'ten ölümüne kadar yönettiği Tercüman gazetesi, oğlu Rıfat Bey ve Hasan Sabri Ayvazof yönetiminde Kırım'da Kurultay hükümetinin yıkılmasına kadar tahminen 23 Şubat 1918'e kadar 35 yıl yayın yapmıştır.

Nikolay İvanoviç İlminski'nin Raporları

Misyoner papaz İlminski, 1884'te devlet adamı Pobedonostsev'e yazdığı gizli mektuplarda Gaspıralı'nın Tercüman gazetesiyle Rusya Müslümanlarını birleştirdiğini ve bunun Ortodoks devlet için büyük tehlike olduğunu belirtmiştir.

Usul-i Cedid Okullarının Sayısı

İsmail Gaspıralı'nın başlattığı fonetik okuma-yazma ve ilköğrenim hareketi Türk burjuvazisi tarafından desteklenmiş, 1905 yılına gelindiğinde binlerce Usul-i Cedid okulu açılmıştır.

Âlem-i Nisvan Dergisi

1905-1910 yılları arasında Tercüman gazetesinin eki olarak, İsmail Bey'in kızı Şefika Hanım'ın yönetiminde Kırım'da kadınlara mahsus olarak yayımlanan süreli yayındır.

Rothschild Ailesi Atıfı

Gaspıralı, 'Avrupa Medeniyetine Bir Nazar-ı Muvazene' adlı eserinde, Avrupa'daki servet eşitsizliğini eleştirirken Rothschild gibi bankerlerin yüz milyonluk servetine karşın milyonlarca insanın topraksız olmasını eleştirmiştir.

Yakup Bey Badevlet ve Arslan Kız

Gaspıralı, Arslan Kız romanında Doğu Türkistan'da Çylülere ve Ruslara karşı mücadele eden, Atalık Gazi unvanlı tarihi lider Yakup Bey Badevlet'i örnek kahraman olarak göstermiştir.

Darürrahat'taki Ütopyanın Temeli

Darürrahat Müslümanları romanında, 1491'de Endülüs'ün düşmesi üzerine Serdar Musa bin Ebülgazan'ın emriyle Elhamra Sarayı'nın altındaki gizli dehlizden dağlar arasındaki gizli vadiye göç eden Türk-İslam toplumu anlatılır.

Ahmet Ağaoğlu'nun Değerlendirmesi

Ahmet Ağaoğlu, Türk Yurdu dergisinde yayımlanan makalesinde Gaspıralı'nın Türklüğe hizmet düsturunu 'Fikir, lisan ve his birliği' olarak özetlemiş ve onun cehaletle mücadele ettiğini belirtmiştir.

Sınavda Dikkat Et

İsmail Gaspıralı'nın hayatında Moskova'daki askeri lisede Panslavist yazar Katkof'tan etkilendiğini ve Girit isyanı sırasında okuldan kaçma girişimini unutmayın.
Tercüman gazetesinin çıkış tarihinin 1883 olduğunu ve 35 yıl boyunca Türk dünyasında ortak edebi dilin oluşmasında hayati rol oynadığını kesinlikle aklınızda tutun.
Gaspıralı'nın dil politikasında Osmanlıca'yı değil, sade İstanbul Türkçesini ortak edebi dil olarak savunduğunu soru çözerken karıştırmayın.
Molla Abbas Fransevî takma adıyla yazılan 'Frengistan Mektupları', 'Darürrahat Müslümanları', 'Sudan Mektupları' ve 'Kadınlar Ülkesi' eserlerinin birbirinin devamı epizotlar olduğunu unutmayın.
Darürrahat Müslümanları'nın utopik bir eser olduğunu, Türkistan'daki cehaleti ve köhne medrese eğitimini eleştirmek amacıyla yazıldığını sınavda hileli şıklara karşı dikkate alın.
İsmail Gaspıralı'nın Avrupa medeniyetini eleştirdiği temel eserinin 'Avrupa Medeniyetine Bir Nazar-ı Muvazene' (1885) olduğunu karıştırmayın.
Usul-i Cedid mekteplerinin savtî (fonetik) okuma-yazma usulüne dayandığını ve temel alfabe kitabının 'Hoca-i Sıbyan' olduğunu unutmayın.