Usul-i CedidGeleneksel ezberci eğitim usullerinin yerine yeni ve modern eğitim-öğretim yöntemlerini koyan, İsmail Gaspıralı tarafından öncülüğü yapılan eğitim reformu hareketidir. Bu sistem, Kırım'da yeni bir aydın ve yazar neslinin yetişmesinde temel zemin olmuştur.
Ortak Edebi Türk Diliİsmail Gaspıralı'nın 'Dilde, Fikirde, İşte Birlik' şiarı doğrultusunda, bütün Rusya Müslümanlarının ve Türklerinin rahatça anlaşabileceği, sade bir İstanbul Türkçesine dayanan ideal yazı dilidir. Hasan Sabri Ayvazof ve Bekir Çobanzade gibi aydınlar bu dili savunmuştur.
Yalı BoyuKırım'ın güney sahil kesimine verilen isimdir. Bu bölge Oğuz unsurlarının hâkim olduğu bir dil yapısına sahip olduğundan, buradaki konuşma dili Türkiye Türkçesiyle bütünleşmiş durumdadır ve bazı dilcilerca 'Yalı Boyu Osmanlıcası' olarak adlandırılmıştır.
Çöl ŞivesiKırım’ın kuzey kesimlerinde kullanılan, Kıpçak unsurlarının hâkim olduğu ağızlar topluluğudur. Bekir Çobanzade ve bazı Kırım şairleri ilk şiirlerinde bu şiveyi kullanmışlardır.
GedayKırım kültüründe halk şairlerine, âşıklara verilen geleneksel isimdir. Dönem şairlerinin tasviri yapılırken bu tabire başvurulmuştur.
Genç Tatarlar1905 Rus Meşrutiyeti’nden sonra Kırım'da gizli ve açık faaliyetler yürüten, Çarlık yönetimine karşı aktif ve radikal siyasi mücadeleyi savunan milliyetçi aydınlar grubudur. Vatan Hadimi gazetesi etrafında örgütlenmişlerdir.
Orta Yolak ŞivesiKırım’ın orta kesimlerinde kullanılan, güneydeki Oğuz ile kuzeydeki Kıpçak unsurlarının her ikisinden de izler taşıyan ara ağız grubudur. Uçkun risaleleri bu şiveyle yayımlanmıştır.
Vatan Cemiyeti1914 yılında İstanbul'da tahsil görüp Kırım'a dönen Numan Çelebi Cihan, Cafer Seydahmet ve Hasan Sabri Ayvazof gibi milliyetçi gençlerin kurduğu gizli cemiyettir. Daha sonra Kırım Millî Kurultayı'nın toplanmasında başrol oynamışlardır.
Kurultay (Kırım Tatar Milli Meclisi)9 Aralık 1917'de Bahçesaray'da toplanan ve Kırım Tatar Milli Hükûmeti'ni kurarak Numan Çelebi Cihan'ı başkanlığa getiren meclistir. Kırım Türklerinin demokratik ve siyasi iradesinin en yüksek temsil organıdır.
Realniy MektepÇarlık Rusyası döneminde fen bilimlerinin ön planda olduğu, lise seviyesinde eğitim veren modern okul türüdür. Eşref Şemizade gibi dönemin aydınları bu okullardan mezun olmuştur.
DneprelstanEşref Şemizade'nin 1931 yılında Dinyeper Barajı'nın inşasını ve Sovyet sanayileşme idealini konu alarak yazdığı, edebî çevrelerde büyük yankı uyandıran ve Rusçaya da çevrilen ünlü manzumesidir (poéma).
Közyaş DivarEşref Şemizade’nin halk arasında bilinen Aslı Han destanını yeniden işleyerek Kırım Türklerinin felaketlerini ve acılarını alegorik bir tarzda anlattığı, uzun süreli baskılardan sonra basılabilen önemli eseridir.
Ştalag (Schtalag No. 3)Cengiz Dağcı'nın 'Korkunç Yıllar' romanında genişçe yer verdiği, II. Dünya Savaşı sırasında Almanların kurduğu, açlık, bit ve ölümün hâkim olduğu esir toplama kampıdır.
Türkistan LejyonuII. Dünya Savaşı sırasında Almanların, Sovyetlere karşı savaşmak üzere toplama kamplarındaki Türk asıllı esirlerden oluşturduğu askerî birliktir. Cengiz Dağcı ölümden kurtulmak için bu birliğe katılmak zorunda kalmıştır.
HalfinlerKazan'da tersanelerde tercümanlık yapmış, Rus okullarında Tatar dili öğretmenliği yürütmüş, ilk alfabe kitaplarını ve sözlükleri hazırlayarak İdil-Ural bölgesinde Batılı dil bilim metotlarının yerleşmesini sağlayan tanınmış aile ve hanedandır.
Mirza Kâzım BeyKazan Üniversitesi'nde çalışmış, 'Umumî Türk-Tatar Dili Grameri' adlı eseri kaleme almış, Rusya Türkleri için ortak bir edebi Türk dili fikrini savunmuş önemli Azerbaycan asıllı Türkologdur.
Uçkun CemiyetiVatan Hadimi gazetesinin kapatılmasından sonra Bahçesaraylı genç öğretmenlerin çocuklara yönelik risaleler neşretmek amacıyla Eylül 1909'da kurdukları cemiyettir.
Neden Bu Hâle KaldıkHasan Sabri Ayvazof'un 1907 yılında Füyuzat dergisinde tefrika ettiği, bir düğün meclisindeki konuşmalar vasıtasıyla dönemin Batılılaşma sancılarını, ana dilini unutan aydınları ve toplumsal problemleri eleştirdiği tiyatro eseridir.
BoranBekir Sıdkı Çobanzade'nin Bakû'da çalıştığı dönemde kaleme aldığı ve 1928'de Kırım'da basılan, dilinin İstanbul Türkçesine oldukça yaklaştığı önemli şiir kitabıdır.
Ant EtkenmenNuman Çelebi Cihan tarafından yazılan ve 30 Haziran 1991'de Kırım Tatarlarının millî marşı olarak resmen kabul edilen, milletin yaralarını sarmaya ve aydınlığa kavuşmaya yemin eden şiirdir.
Bahar Ezgileri1957 yılında Özbekistan sürgünündeyken Kırım Türkçesiyle otuz müellifin hikâye, deneme ve şiirlerini bir araya getiren, 1941'den sonra Kırım Türkçesiyle yayımlanan ilk eserdir.
Yıldız DergisiÖncelikle Taşkent'te, daha sonra Akmescit'te yayımlanan, sürgünden sonra Kırım Tatar edebiyatının yeniden doğmasında, genç yazarların yetişmesinde ve eserlerin basılmasında hayati rol oynayan iki aylık edebî dergidir.
