Usul-i CedidXIX. yüzyılın sonlarında Batı Avrupa medeniyetini örnek alarak eğitim ve öğretim metotlarını yenilemeyi amaçlayan maarif hareketidir. İsmail Gaspıralı’nın fonetik metotla başlattığı bu hareket, medreselerde skolastik zihniyeti yıkarak pozitif bilimlerin okutulmasını sağlamıştır.
Usul-i Kadimİdil-Ural medreselerinde geleneksel, ezberci ve skolastik eğitim metodunu savunan eski zihniyettir. Bu anlayıştaki din adamları ve müderrisler yenilikçi ceditçilere karşı direnç göstermişlerdir.
HrestomatiyaÖğretimde veya okuma alışkanlığı kazandırmakta kullanılmak amacıyla çeşitli edebi ve ilmi metinlerden oluşan bir nevi antoloji, seçki veya okuma kitabıdır.
Maarif HareketiRusya Türkleri arasında 'Meğ’rifetçilik' olarak da bilinen, halkın cehaletten kurtulması için aydınlanma, okul açma, kitap ve gazete yayımlama faaliyetlerini kapsayan kültürel uyanış hareketidir.
Ukaznıy MollaÇarlık devrinde Rus hükûmeti tarafından resmî olarak tayin edilmiş, devlet nezdinde yetki verilmiş ve onaylanmış Müslüman din adamı, imam demektir.
DisetinRus ölçü sisteminde kullanılan bir arazi ölçü birimidir. Yaklaşık 1,09 hektara denk gelir ve 10 disetin yaklaşık 100 dönüm araziyi ifade eder.
KadimciEğitimde, din anlayışında ve toplumsal yaşamda eski gelenekleri, skolastik medrese sistemini savunan, yeniliklere ve batılılaşmaya karşı çıkan tutucu kimse veya zümredir.
CeditçiToplumsal, dini ve eğitim alanlarında yenilikten, reformdan ve çağdaşlaşmadan yana olan Tatar ve Türk aydınlarını ifade eden terimdir.
PanslavizmTüm Slav halklarını Rus önderliğinde siyasi ve kültürel bir birlik altında toplamayı amaçlayan, XIX. yüzyılda Çarlık Rusyası’nda hâkim olan milliyetçi ve siyasi cereyandır.
İttifak-ı Müslimin1905 Rus meşrutiyetinden sonra Rusya Müslümanlarının haklarını savunmak ve siyasi örgütlenme sağlamak amacıyla kurulan Türk-Tatar siyasi partisidir.
TañçılarXX. yüzyıl başlarında siyasî hareketlere katılan, 'Tañ' ve 'Tañ Yuldızı' gazete etrafında örgütlenen sosyalist devrimci gizli Tatar millî teşkilatı mensuplarıdır.
TraktirKazan’ın Müslüman zenginlerinin ve medrese öğrencilerinin ilişki kurduğu, fuhuş ve içki tüketiminin görüldüğü salaş meyhane veya han tipi mekânlardır.
TeñkeTatar halk kültüründe ve edebiyatında ziynet veya tasarruf amacıyla kullanılan altın veya gümüş eski akçe, para demektir.
Avulİdil-Ural bölgesindeki Türk halklarında, özellikle Tatarlar ve Başkurtlar arasında köy anlamına gelen yerleşim yeridir.
TabışmakTatar halk edebiyatında zekâ geliştirmek ve eğlenmek amacıyla söylenen bilmece türüdür; Kayyum Nasiri’nin Kırık Bakça eserinde derlenmiştir.
CırTatar sözlü edebiyatında mani, türkü ve halk şarkıları için kullanılan genel tabirdir.
Orenburg İdare-i Ruhaniyesi1789 yılında Ufa’da kurulan, II. Katerina dönemindeki Dinî Hoşgörü Kararnamesi ile Rusya Müslümanlarının dini işlerini yürütmek üzere teşkil edilen müftülüktür.
MarzubannameAcem edebiyatının 10. yüzyılda yazılmış, kahramanları hayvanlar olan ve ahlaki tavsiyeler içeren fabl türündeki eseridir; Muhammed Gali Mahmudov tarafından Tatarcaya çevrilmiştir.
Frengistan Mektuplarıİsmail Gaspıralı’nın Molla Abbas Fransevî takma adıyla Tercüman gazetesinde tefrika ettiği ve Batı medeniyetini gözlemlerle aktardığı öncü seyahat/roman türündeki eseridir.
Züleyha DramıAyaz İshaki’nin Tatar tarihindeki zorla Hristiyanlaştırma travmasını ve bir kadının direnişini konu alan ünlü tiyatro eseridir.
Meyve-i Zamanİsmail Gaspıralı’nın (M. İskenderov imzasıyla) 1885’te Tercüman’da yayımladığı, Rusya Türkleri arasındaki ilk modern hikâye örneklerinden biri kabul edilen eserdir.
MiratAbdurreşid İbrahim tarafından 1900 yılında Petersburg’da izinsiz çıkarılan, geriliğe ve cehalete savaş açan politik ve edebi dergidir.
Şura1908-1917 yılları arasında Orenburg’da Remiyev kardeşler tarafından yayımlanan, başyazarlığını Rızaeddin Fahreddin’in yaptığı yüksek fikir seviyeli edebi ve ilmi dergidir.
Matbaa-i Kerimiye1901’de Gılman Ahund ve oğlu Fatih Kerimi tarafından Orenburg’da kurulan, Rusya Müslümanlarının basım ve yayın hayatında çığır açan matbaa ve kitapevidir.
Hüsn-i TeveccühBir kişiye veya duruma karşı gösterilen içten gelen sevgi, ilgi, yakınlık ve hürmet anlamında edebi bir tamlemedir.
