İnfografik
← Ünite 7
Eleştiri Kuramları

Ünite 7: Metinlerarasılık

Julia Kristeva ve Metinlerarasılığın Doğuşu
Julia Kristeva, 1969 yılında yayımladığı 'le Mot, le dialogue, le roman' adlı yazısında, Mihail Bahtin’in söyleşimcilik kuramından esinlenerek 'metinlerarasılık' kavramını ilk kez edebiyat eleştirisine kazandırmıştır.
Gérard Genette’in Palimpsestes Eseri
Gérard Genette, 1982 yılında yayımladığı 'Palimpsestes, la littérature au second degré' adlı kitabında metinlerarası ilişkileri 'metinselaşkınlık' başlığı altında beş ana kategoriye ayırarak dizgeli bir sınıflandırma sunmuştur.
Murathan Mungan’ın Yedi Cücesi Olmayan Pamuk Prenses Öyküsü
Murathan Mungan, masalın olay örgüsünü ve içerdiği yaşam tarzını ironik bir yaklaşımla tersine çevirerek, Genette’in sınıflandırmasında yansılama (parodi) yöntemine kusursuz bir Türk edebiyatı örneği sunmuştur.
Ferit Edgü’nün Yazmak Eylemi
Ferit Edgü, 'Yazmak Eylemi' adlı çalışmasında bir kepenk kapatma olayını 101 değişik biçimde yenidenyazarak Raymond Queneau’nun 'Biçem Alıştırmaları' adlı eserine bir öykünme (pastiş) örneği kazandırmıştır.

Anahtar Kavramlar

MetinlerarasılıkBir metin ile başka bir metin arasındaki her tür alışveriş ve ilişki ağıdır. Julia Kristeva tarafından literatüre kazandırılmış olup, her metnin önceki metinlerin eritilmesi ve dönüşümünden oluşan bir alıntılar mozaiği olduğunu savunur.
MozaikMetinlerarasılık bağlamında, bir metin içerisinde birbirinden farklı parçaların, alıntıların veya söylemlerin yan yana getirilerek yeni bir doku oluşturulmasıdır.
YaptakçılıkÇeşitli unsurların veya malzemelerin, kendi olağan işlevleri dışında başka bir amaç yerine getirmesi amacıyla yeni bir bütünde bir araya getirilmesi ve montajlanması etkinliğidir.
PalimpsestYüzeyi kazınarak üzeri yeniden yazılan parşömen anlamına gelir; metinlerarasılıkta her yazınsal metnin altında başka metinlerin izlerinin bulunduğu olgusunu simgeler.
Bütünce (Corpus)Karşılaştırmalı yazın eleştirisinde, üzerinde çözümleme yapmak amacıyla bir araya getirilen benzeşik türden metinlerin toplamıdır.
Bağlam DeğiştirmeKristeva’nın başlangıçta göstergeler dizgesinden başka bir dizgeye geçişi belirtmek için kullandığı, eski bir yapıttan gelen unsurun yeni metinde yazarca verilen yeni bir anlam kazanması sürecidir.
Söyleşimcilik (Diyaloglaştırma)Mihail Bahtin’in kuramına dayanan, bir sözcenin başka sözcelerle ilişki ve etkileşim içinde olmadan var olamayacağını savunan felsefi ve dilbilimsel bir kavramdır.
Çokseslilik (Polifoni)Bahtin’in özellikle roman türüne atfettiği; farklı toplumsal söylemlerin ve seslerin roman içerisinde bağımsız ve bir arada duyurulması olgusudur.
Parodi (Yansılama)Gérard Genette’in ana-metinsellik kategorisinde yer alan, bir yapıtın biçemini değiştirmeden konusunu gülünçleştirme veya eğlendirme amacıyla dönüştürme yöntemidir.
Pastiş (Öykünme)Bir gönderge-metnin yergisel bir amaç gütmeden, yalnızca biçemini ve yazım özelliklerini taklit etmeye dayanan metinlerarası türev yöntemidir.
Alımlama Kuramı1960’lardan bu yana edebiyat eserlerinin anlam ve yorumunda okurun aktif rolünü ve katılımını inceleyen eleştirel kuramlar bütünüdür.
MetinselaşkınlıkGérard Genette’in iki yapıt arasındaki olası her tür alışverişi düzenli bir sınıflandırmaya tabi tutmak için önerdiği ve metinlerarasılığı da kapsayan üst kavramdır.
Tanımlık (Epigraf)Bir yapıtın ya da bölümün başında tek başına yer alan, kitabı temsil eden, özetleyen ve en öze indirgenmiş alıntı biçimidir.
Gizli Alıntı (Aşırma)Ayraç, tırnak veya italik yazı kullanılmaksızın, bir sözcenin veya düşüncenin kaynağı belirtilmeden başkasının metninin kendi malıymış gibi gösterilmesidir.
AnıştırmaBir kişi, nesne veya metne doğrudan adını anmadan, yarım ipuçları ve örtük telkinlerle okurun belleğini harekete geçiren dolaylı bir alıntı biçimidir.
KolajDaha önce var olan yapıtlardan, gazete manşetlerinden, ilanlardan veya günlük yaşam unsurlarından seçilen parçaların yeni bir metin içine sokulmasıdır.
Alaycı DönüştürümBir yapıtın konusunu değiştirmeden, sıradan ve yergisel bir biçemde, gönderge metne karşı saldırgan bir dille yeniden yazılmasıdır.
Örgesel-DönüşümAnlamsal dönüşüm yöntemlerinden biri olup, alt-metindeki bir örgenin (motif) kaldırılarak yerine ana-metinde başka bir örgenin konulmasıdır.

Diğer Önemli Bilgiler

Hüseyin Saylan’ın Mahşer-i Cümbüş Romanı

Hüseyin Saylan, 2008 yılında yayımlanan 'Mahşer-i Cümbüş' adlı romanına ilk üç sayfa boyunca Kubilay Aktulum ve Louis Aragon’un yapıtlarına arka arkaya açık ve örtük göndergeler yaparak postmodern metinlerarasılık ilkelerini uygulamıştır.

Orhan Pamuk’un Kara Kitap’ındaki Tanımlık Kullanımı

Orhan Pamuk, 'Kara Kitap' romanında her bölümün başında tek başına yer alan ve bölümün esrarını özetleyen epigraf (tanımlık) kullanımına sıklıkla yer vererek metinlerarası bir gelenek oluşturmuştur.

Tahsin Yücel’in Yalan Romanı ve Aşırma Teması

Tahsin Yücel’in 'Yalan' adlı romanında, kolejdeki arkadaşının dil konusundaki kuramını sanki kendi buluşuymuş gibi sunan Yusuf Aksu karakteri üzerinden edebiyattaki gizli alıntı (aşırma) olgusu eleştirilmiştir.

Oğuz Atay’ın Tutunamayanlar Romanındaki Kolajlar

Oğuz Atay, 'Tutunamayanlar' romanında manzum destan, mektup, günce, arşiv belgeleri ve nüfus cüzdanı sureti gibi pek çok kurmaca ve gerçek dışı parçayı kolaj nesnesi olarak başarıyla kullanmıştır.

Haldun Taner’in Sersem Kocanın Kurnaz Karısı Oyunu

Haldun Taner, 'Sersem Kocanın Kurnaz Karısı' adlı tiyatro oyununda Molière’in 'Georges Dandin' oyununu özet biçiminde alıntılayarak 'anlatı içinde anlatı' yöntemine Türk tiyatrosundan somut bir örnek vermiştir.

Orhan Veli’nin Nasrettin Hoca Fıkralarını Yenidenyazması

Orhan Veli Kanık, geleneksel Nasrettin Hoca fıkralarını şiir formunda yenidenyazarak farklı yazınsal türler ve formlar arasında başarılı bir metinlerarası dönüştürme gerçekleştirmiştir.

Ayfer Tunç’un Kapak Kızı Romanını Yenidenyazması

Ayfer Tunç, 1990-1991 yıllarında kaleme aldığı 'Kapak Kızı' adlı romanını 2005 yılında derinleştirmek ve düzeltmek amacıyla yenidenyazarak kendi yapıtını yeniden ele alma süreci uygulamıştır.

Nazım Hikmet’in Ferhad ile Şirin Oyunu

Nazım Hikmet, geleneksel halk hikâyesi olan 'Ferhad ile Şirin'i aynı başlıkla oyunlaştırarak, halk hikâyesindeki âşık Ferhat’ı fedakâr ve emekten yana bir kahraman olan işçi Ferhad’a dönüştürmüştür (değersel ve örgesel dönüşüm).

Michael Riffaterre’in Alımlama Odaklı Yaklaşımı

Michael Riffaterre, 1980 yılında geliştirdiği kuramda metinlerarasılığı okurun belleği ve edinci üzerinden tanımlayarak, okur ile metin arasındaki iz algısına dayalı bir alımlama modeli kurmuştur.

Sınavda Dikkat Et

  • Julia Kristeva’nın metinlerarasılığı ilk kullanan ve metni 'alıntılar mozaiği' olarak tanımlayan kuramcı olduğunu mutlaka unutmayın; sınavda en çok karıştırılan isimlerdendir.
  • Mihail Bahtin’in 'söyleşimcilik' (diyaloglaştırma) kavramının metinlerarasılığın temel kökeni olduğunu, romanın çoksesli (polifonik) şiirin ise teksesli olduğunu asla göz ardı etmeyin.
  • Gérard Genette’in tüm alışverişleri kapsayan üst kavramının 'metinselaşkınlık' olduğunu ve metinlerarasılığın bunun alt kategorilerinden yalnızca biri olduğunu unutmayın.
  • Parodi (yansılama) ile pastiş (öykünme) arasındaki farka dikkat edin; parodide alaya alma/eğlenme ve konu değiştirme varken, pastiş yergisiz biçem taklididir.
  • Kaynak eleştirisinin durağan kökene ve metin öncesi taslaklara odaklandığını, metinlerarasılığın ise bağlam değiştirerek yeni anlamlar ürettiğini karıştırmayın.
  • Michael Riffaterre’in tanımını diğerlerinden ayıran en önemli ölçütün 'okurun belleği ve alımlama estetiği' olduğunu aklınızda tutun.
  • Gizli alıntı (aşırma) ile anıştırma (allusion) arasındaki farka dikkat edin; aşırma kaynaksız kopyalamayken, anıştırma yarım ipuçlarıyla yapılan örtük göndermedir.