Ana Sayfa » Anadolu Üniversitesi AÖF » Türk Dili ve Edebiyatı Lisans Programı » Halk Edebiyatına Giriş 2

Ünite 4: Ozan-Baksı Edebiyat Geleneği — Kavram Eşleştirme

Tur 1 / 40 / 5 eşleşti

Önce bir kavram seç, sonra karşılığı olan tanıma dokun.

Kavramlar

Tanımlar

Yukarıdan bir kavram seç.

Kam — Mitolojik dönemde Türk edebiyatının en eski yaratıcısı olan, dinî ayinleri yöneten, hastaları iyileştiren ve olağanüstü güçlerle iletişim kurabildiğine inanılan kişidir. Örneğin, kamlar toplulukların ayinlerini yönetirken şiir şeklinde 'alkış' adı verilen dualar söylemişlerdir.

Ozan — Gördüğü rüyalara bağlı tanrısal bir yetiyle kopuz eşliğinde doğaçlama şiir söyleyen, epik destanlar yaratan ve obadan obaya haber taşıyan kişidir. Örneğin, ozanlar bozkırda kahramanların hayatları etrafında epik destanlar oluşturarak topluluklar karşısında anlatmışlardır.

Baksı — Budizm ve Maniheizm'in etkisiyle kamlık, bakıcılık ve ozanlık kurumlarının karışmasından oluşan melez ve yeni bir kurumun mensubudur. Örneğin, baksılar tıpkı kamlar gibi ruhlarla iletişim kurar, ozanlar gibi destan söyler ve bakıcılar gibi fal bakardı.

Ocaklı — Uzmanlık sırlarının ailece saklandığı, çoğunlukla soy yoluyla aktarılan yetilere sahip kişilerin oluşturduğu aileler ve bu geleneğe mensup uzmanlardır. Örneğin, siğil iyileştiren veya kırık çıkık (sınıkçı) tedavi eden kişiler ocaklı uzmanlar olarak anılmaktadır.

Maniheizm — M.S. III. yüzyılda Mani tarafından Mezopotamya'da kurulan, iyi-kötü ve karanlık-aydınlık (nur-zulmet) prensiplerine dayanan ve Uygurlar tarafından benimsenen bir dindir. Örneğin, Uygurlar Böğü Kağan döneminde 762 yılında Maniheizm'i resmî devlet dini olarak kabul etmişlerdir.

Budizm — 2500 yıl önce Buda tarafından kurulan, tenasüh (ruh göçü) inancına dayanan ve canlıların Nirvana'ya ulaşıncaya kadar birçok kez dünyaya gelmesini savunan dindir. Örneğin, Doğu Türkistan'da kurulan manastırlarla Türkler arasında yayılmış ve Burkancı Türk edebiyatının doğmasını sağlamıştır.

Alkış — Kamların olağanüstü güçlerle kurduklarını düşündükleri iletişimler için şiir şeklinde söyledikleri en eski dua türlerindendir. Örneğin, kamların ruhlarla iletişim kurmak amacıyla okudukları manzum dualar alkış olarak adlandırılmaktadır.

Kargış — Alkışın zıttı olarak beddua anlamına gelen, eski Türk inanç sisteminde yer alan sözlü gelenek ürünlerinden biridir. Örneğin, törenlerde veya toplumsal olaylarda olumsuz durumlar için söylenen beddualardır.

Koşug — Günümüzde kullanılan koşma şeklinin Türk edebiyatındaki ilk biçimi olup şiir, nazım ve beyit anlamlarını karşılayan dörtlüklerle kurulu nazım şeklidir. Örneğin, Tıva ve Altay Türklerinin halk şiiri geleneklerinde 'koşık' adıyla yaşamaktadır.

Kojan — Koşag şeklinden dönüşen ve Altay Türkleri arasında 'şarkı, türkü' anlamına gelen 'kojong' şekliyle yaşayan edebiyat terimidir. Örneğin, Altay Türkçesinde neşeli veya lirik türküler için kullanılmaktadır.

Ir / Yır — Ozan-baksı döneminde koşma oluşturmak, türkü söylemek anlamında kullanılan ve günümüzdeki ırlamak/cırlamak kelimelerinin kökü olan terimdir. Örneğin, Dîvânu Lügâti't-Türk'te 'yır koşmak' ve 'yırlamak' şeklinde geçmektedir.

Küg — Şiirin bestesi, ezgisi ve musikisi anlamına gelen, günümüzde 'küy' ve 'küylemek' şeklinde yaşayan kelimedir. Örneğin, ozan Aprunçır'ın bir şiirinde şiir ve ezgi anlamında kullanılmıştır.

Takşut — Budist Uygur metinlerinde karşımıza çıkan, şiir, nazım ve beyit anlamlarında kullanılan bir terimdir. Örneğin, Uygur dönemi dini metinlerinde nazım parçalarını ifade etmek için kullanılmıştır.

Takmak — Kalabalık karşısında ezbere söylenen şiir ve dörtlüklerden oluşan şiir anlamlarına gelen, Altay Türkçesinde 'takpakçı' olarak yaşayan terimdir. Örneğin, Altay Türklerinde şarkıcı ve şakacı kişileri belirtmek için kullanılmaktadır.

Korkut Ata — Bütün Türkistan'da ve Kıpçak Türkleri arasında tanınan, kopuzu ve ezgileri icat eden, ömrü boyunca ölümden kaçmaya çalışan mitolojik kültürel kahramandır. Örneğin, Sırderya nehri kıyısında türbesi bulunan ve Dede Korkut hikâyelerinin merkezinde yer alan figürdür.

Yug — Eski Türklerde ölen kişiler için düzenlenen cenaze törenleridir. Örneğin, bu törenlerde profesyonel ağıt söyleyiciler olan sığıtçılar yas tutturmak amacıyla sığıtlar söylemiştir.

Memorat — Kamların olağanüstü güçlerle ve ruhlarla kurduklarını söyledikleri iletişimlere ve inançlara dair anlatılan hikâye ve hatıralardır. Örneğin, kamların ruhlarla yaşadığı deneyimleri aktaran sözlü anlatılardır.

Otaçı — Kamlıktan ayrılarak oluşan ve eski Türk toplumunda doktorluk görevini üstlenen geleneksel uzmanlık alanıdır. Örneğin, hastaları tedavi eden ve tıp alanında bilgi sahibi olan ocaklı uzmandır.

Sığıtçı — Yug denilen cenaze törenlerinde yas ve matem tutturmak amacıyla profesyonel olarak ağıt söyleyen uzman kişilerdir. Örneğin, cenazelerde duygu yoğunluğunu artırmak için sığıt söyleyen ocaklılardır.

Bakıcı — Kayıp olan eşyayı suya ve aynaya bakarak bulan, falcılık yapan ve gelecekten haber veren kamlıktan türemiş uzman kişidir. Örneğin, halk arasında gaipten haber verme işlevini yürüten falcılardır.

Bağşı — Budizmle birlikte Türk kültürüne giren, 'öğretmen' veya 'eğitmen' anlamına gelen ve baksı kelimesinin kökenini oluşturan kavramdır. Örneğin, Uygur sahasında bilgiyi aktaran eğitmenleri ifade eder.