Ana Sayfa » Anadolu Üniversitesi AÖF » Türk Dili ve Edebiyatı Lisans Programı » Halk Edebiyatına Giriş 2

Ünite 5: Tekke ve Tasavvufî Halk Edebiyatı Geleneği — Kelime Bul

Tanımı oku, kavramı harf harf bul. 15 kelime var.

1 / 150 doğru

Anadolu ve Balkanlar'ın Türkleşmesinde rol oynayan gazi-derviş Sarı •••'un hayatını anlatan, Şehzade Cem'in buyruğuyla Ebu'l-Hayr Rûmî tarafından derlenen dini-destani eserdir.

Medrese — İslâmi dönemde eğitim ve öğretimin merkezini oluşturan, din adamı, hakim ve bilginlerin yetiştirildiği örgün eğitim kurumudur. ••• mezunları genellikle kendilerini yüksek kültür sahibi 'havas' olarak nitelendirmişlerdir.

Tekke — Medreselerden farklı dinamiklerle kurulan, bireyin iç dünyasına yönelerek nefsini terbiye etmesini ve olgunlaşmasını amaçlayan yaygın eğitim ve tasavvuf kurumudur. Örnek olarak Hoca Ahmed Yesevî ve Yunus Emre gibi isimlerin çevresinde şekillenen ocaklar gösterilebilir.

Hikmet — Hoca Ahmed Yesevî'nin İslâm iman, ahlak ve tasavvufi prensipleri halka anlatmak için geleneksel Türk şiir şekilleriyle söylediği dini-tasavvufi şiirlere verilen adıdır. Örnek olarak Yesevî'nin dervişlerin sohbetini ve ilahi feyzi anlattığı şiirleri gösterilebilir.

İrşad — Karanlıkla eş tutulan küfrü ve cehaleti ilim, inanç ve tasavvufi aydınlanma ile ortadan kaldırma, insanları hak yola kılavuzlama faaliyetidir. Tekke şairlerinin şiir yazmaktaki temel teleolojik amacı insanları irşat etmektir.

Devriye — İnsan ruhunun Allah'tan (kâinatın aslından) çıkıp maden, bitki, hayvan ve insan aşamalarından geçerek yine Allah'a döneceği inancını (devir nazariyesi) işleyen şiir türüdür. Örnek olarak Kaygusuz Abdal'ın Budalâ-nâme'sinde ruhun evrelerini anlattığı kısımlar verilebilir.

Şathiye — Ciddi bir tasavvufi düşünceyi veya ilahi aşkı, görünüşte alaylı, iğneleyici ve akla aykırı ifadelerle anlatan şiir türüdür. Örnek olarak Azmî'nin Allah'a hitaben 'Bakkal mısun yoksa dükkancı mısun' dediği ••• gösterilebilir.

Nefes — Genellikle Bektaşi tarikatına mensup âşıkların ve şairlerin söylediği, Hz. Muhammed ve Hz. Ali sevgisi ile tasavvufi felsefeyi işleyen şiir türüdür. Bu şiirler genellikle tekke ayinlerinde ezgiyle okunur.

Maktel-i Hüseyin — Hz. Muhammed'in torunu Hz. •••'in Kerbelâ'da şehit edilişini ve bu olay duyulan acıyı konu edinen din ve tasavvuf büyükleri hakkındaki şiir türüdür.

Fütüvvet-nâme — Ortaçağ'da esnaf ve ticaret hayatını düzenleyen, dürüstlük, ahlak ve mesleki disiplin kurallarını konu edinen Ahilik teşkilatının temel nesir eserlerindendir.

Menâkıp-nâme — Velilerin, evliyaların olağanüstü hallerini ve kerametlerini anlatan efsanevi hayat hikâyelerini içeren mensur veya manzum eserlerdir. Örnek olarak Anadolu'da yazılan 'Satuk Buğra Han Destanı' bu türün ilk örneklerindendir.

Cenk-nâme — Hz. Ali'nin atı Düldül, kılıcı Zülfikâr ve oğlu Muhammed Hanefi etrafında gelişen olayları, savaşları ve kahramanlıkları anlatan destanî eserlerdir.

Saltuk-nâme — Anadolu ve Balkanlar'ın Türkleşmesinde rol oynayan gazi-derviş Sarı •••'un hayatını anlatan, Şehzade Cem'in buyruğuyla Ebu'l-Hayr Rûmî tarafından derlenen dini-destani eserdir.

Meclis — Okuma-yazma oranının düşük olduğu dönemlerde, tekke eserlerinin bir kişi tarafından yüksek sesle okunup diğerleri tarafından dinlenerek tartışılarak özümsendiği toplantı oturumlarıdır.

Mersiye — Tekke ve tasavvuf ulularının, pîrlerin veya mürşitlerin ölümü üzerine duyulan üzüntüyü ve onların faziletlerini dile getirmek için yazılan şiir türüdür.

Teleoloji — Amaç veya edim bilimi olarak tanımlanan, mutasavvıf şairlerin eserlerini yaratma ve icra etme amaçlarını ifade eden kavramdır. Tekke şairlerinde temel amaç inancı yaymak (irşat) iken kahvehane şairlerinde eğlence ve kazançtır.