İnfografik
← Ünite 2
Halk Masalları

Ünite 2: Masallarla İlgili Temel Kavramlar

Stith Thompson'ın Motif İndeksi
Stith Thompson dünya masallarının motiflerini tasnif etmek amacıyla 1932-1936 yıllarında ilk baskısı yapılan 6 ciltlik 'Motif-Index of Folk Literature' adlı dev eserini yayımlamış, bu eser 1955-1958 yıllarında zenginleştirilmiştir.
Türk Masal Tipleri Kataloğu (TTV)
Wolfram Eberhard ve Pertev Naili Boratav tarafından ortaklaşa hazırlanan TTV, Türk masalları üzerine yapılan ilk ciddi tasnif çalışması olup 378 masal tipini 23 başlık altında toplamıştır.
Pançatantra'nın Yayınlanması
Alman oryantalist Theodor Benfey, M.Ö. 3. yüzyıl Hint hikâyelerinden oluşan Pançatantra'yı 1859 yılında Almancaya çevirmiş ve yazdığı geniş önsözle halk biliminde ödünçleme kuramının temelini atmıştır.
Binbir Gece Masalları'nın İlk Türkçe Çevirisi
Arap masallarının en önemli külliyatı olan Binbir Gece Masalları'nın Türkçeye yapılan en eski çevirisi 1429 yılında Abdi tarafından gerçekleştirilmiş ve 'Camasbnâme' adlı bölümü Sultan II. Murad'a sunulmuştur.

Anahtar Kavramlar

MotifGelenekte koruma gücüne sahip hikâye etmenin en küçük yapı unsurudur. Görülmemiş ve çarpıcı özellikler barındırır; örneğin görünmez yapan şapka ve uçan halı birer motiftir.
TipGelenekte bağımsız bir şekilde var olabilen anlamlı masaldır. Kendi başına müstakil bir bütün oluşturan her türlü hikâye veya anlatı bir tip olarak kabul edilebilir.
UrformTarihî Coğrafi Fin Kuramı'nda kök biçim, asıl yapı veya ilk örnek anlamına gelen kavramdır. Folklorsal unsurun yayılma ve gelişme rotasını bulmak için kullanılır.
Varyant (Eş Metin)Sözlü kültür ürünlerinin kuşaktan kuşağa aktarılırken coğrafya, dil ve kişilere göre çeşitlenmesi sonucu asıl metinden az çok uzaklaşmış şeklidir.
Versiyon (Benzer Metin)Daha dar anlatım çevrelerinde birbirine çok benzeyen metinler için kullanılan, aynı masalın farklı anlatıcılarca ortaya konulan nüanslı biçimidir.
Ekotip (Oicotype)C. von Sydow tarafından önerilen, halk masallarının bir ülkeden diğerine geçtikçe o bölgenin yerel ve coğrafi özelliklerini alması durumunu ifade eden kavramdır.
Formel (Kalıp Söz)Masalların başında, geçişlerinde ve bitiminde yer alan, muayyen bir şekle sahip kalıplaşmış ifadelerdir; tekerlemeler bu kapsamda değerlendirilir.
ArketipCarl Gustav Jung'a göre kolektif bilinçaltından kaynaklanan, insan psikesinin önceden biçimlenmiş ilkimgelerini ve ortak kalıplarını ifade eden kavramdır.
FonksiyonVladimir Propp'un masal morfolojisinde tespit ettiği, şahısların icra ettikleri ve masalın yapısal seyrini belirleyen sabit aksiyonlardır.
Epik YasalarAxel Olrik tarafından belirlenen, halk anlatmalarının uymak zorunda olduğu giriş-bitiş, üçler kuralı, zıtlık gibi yapısal kurallardır.
Nesir AnlatıWilliam Bascom'un mit, efsane ve masal türlerini ortak bir çatı altında toplamak amacıyla önerdiği kapsayıcı bir terimdir.
Aktif Geleneksel TaşıyıcıC. Wilhelm Von Sydow'un sınıflandırmasında bir toplumda masalları bizzat anlatan, şarkılar söyleyen ve geleneği icra eden kişi veya kişilerdir.
Pasif Geleneksel TaşıyıcıToplum içinde masalları dinleyen fakat yaşamı boyunca bunları asla bizzat anlatmayan veya uygulamayan kişileri ifade eden tanımdır.
BilmeceEşya, doğa ve canlılarla ilgili bilgilerin üstü kapalı olarak verilip düşünülerek bulunması hedeflenen, kalıplaşmış sözlü gelenek ürünüdür.
MitMircea Eliade'ye göre evrenin, doğanın veya bir kurumun başlangıçtaki kutsal zamanda nasıl yaratıldığını anlatan en eski kutsal öykülerdir.

Diğer Önemli Bilgiler

Binbir Gündüz Masalları'nın Çevirisi

Binbir Gece Masalları'na nazire olarak yazılan Binbir Gündüz Masalları'nın ilk Türkçe çevirisi Ahmed Raşid tarafından Fransızcadan yapılarak 1867-1871 yılları arasında dört cilt halinde yayımlanmıştır.

Vladimir Propp'un Morfoloji Çalışması

Vladimir Propp, Afanasev'in derlemesinden seçtiği 100 masal üzerine incelemeler yaparak 1928 yılında Leningrad'da 'Morfologiya Skazki' (Masalın Biçimbilimi) adlı eserini yayımlamış ve 31 temel fonksiyon tespit etmiştir.

Antti Aarne'nin Tip Kataloğu

Antti Aarne Finlandiya, Danimarka ve Almanya'dan derlenen masallardan hareketle 1910 yılında masalları hayvan masalları, asıl masallar ve fıkralar olmak üzere üç ana kategoride sınıflandırdığı tip kataloğunu yayımlamıştır.

C. von Sydow'un Ekotip Kavramı

C. Wilhelm Von Sydow, Fin okulunun temel taşı olan urform kavramını eleştirerek 1927 yılında botanikten aldığı 'oicotypes' yani ekotip kavramını halk bilimi literatürüne kazandırmıştır.

Rig-Veda ve Karşılaştırmalı Mitoloji

Hintlerin en eski kutsal metinleri olan Rig-Veda'daki 1028 ilahi üzerinde çalışan Max Müller, 19. yüzyılda Karşılaştırmalı Mitoloji Bilimi'ni kurarak masalların kökenini mitolojiye bağlamıştır.

Somut Olmayan Kültürel Miras Sözleşmesi

UNESCO tarafından 2003 yılında kabul edilen ve Türkiye'nin 2006 yılında taraf olduğu sözleşme, sözlü gelenekler ve anlatımları korunması gereken kültürel miras ilan etmiştir.

Janos Honti'nin Tip Analizi

Macar araştırmacı Janos Honti, 1937 yılında 'Folk-liv' adlı yazısında masal tipini analiz edilebilir kılmak amacıyla üç farklı anlam önermiş ve tipin ideal bir yapı olduğunu vurgulamıştır.

Sınavda Dikkat Et

  • Motif ve tip kavramlarını karıştırmayın; motif masalın en küçük yapı taşıyıp sihirli nesne/olay olabilirken, tip müstakil bir masalın bütünüdür.
  • Stith Thompson'ın 6 ciltlik eseri 'Motif Index' ile Aarne-Thompson tip kataloglarını (AaTh / AT) birbirine karıştırmayın.
  • Öcal Oğuz'un varyant yerine 'eş metin', Metin Ekici'nin ise 'çeşitleme' terimini önerdiğini sınavda soru gelme ihtimaline karşı not edin.
  • C. von Sydow'un urform kavramını eleştirerek 'ekotip' (oicotype) kavramını ortaya attığını ve bunun coğrafi uyumu simgelediğini unutmayın.
  • Vladimir Propp'un masallardaki sabit aksiyonlara 'fonksiyon' dediğini ve peri masalları için 31 fonksiyon belirlediğini kesinlikle ezberleyin.
  • Wolfram Eberhard ve Pertev Naili Boratav ortak çalışması olan TTV'nin (Typen Türkischer Volksmärchen) ilk Türk masal tipleri kataloğu olduğunu unutmayın.
  • Alan Dundes'ın halk bilgisi tahlilinde doku, metin ve bağlam üçlüsünü savunduğunu göz ardı etmeyin.