Ana Sayfa » Anadolu Üniversitesi AÖF » Türk Dili ve Edebiyatı Lisans Programı » Halk Masalları

Ünite 5: Metin Merkezli Masal Kuramları — Kelime Bul

Tanımı oku, kavramı harf harf bul. 16 kelime var.

1 / 160 doğru

C. Von Sydow tarafından ur-form kavramına eleştiri olarak botanikten uyarlanan bu kavram, halk masallarının bir coğrafyadan diğerine taşındıkça o bölgenin yerel, kültürel ve coğrafi özelliklerini alarak yerlileşmiş versiyonunu ifade eder. Örnek olarak, aynı masalın Kırgız coğrafyasında farklı, Anadolu coğrafyasında yerel unsurlarla anlatılması verilebilir.

Ur-Form — Tarihî-Coğrafi Fin Kuramı'nın temel kavramı olup, bir masalın veya halk edebiyatı ürününün tarih boyunca geçirdiği değişimlerden arındırılmış ilk, orijinal yaratılış biçimini ifade eder. Fin Okulu araştırmacıları, her sözlü anlatının kökeninde böyle kusursuz bir ilk ••• bulunduğuna inanmış ve bunu bulmayı hedeflemiştir.

Oikotype (Ekotip) — C. Von Sydow tarafından ur-form kavramına eleştiri olarak botanikten uyarlanan bu kavram, halk masallarının bir coğrafyadan diğerine taşındıkça o bölgenin yerel, kültürel ve coğrafi özelliklerini alarak yerlileşmiş versiyonunu ifade eder. Örnek olarak, aynı masalın Kırgız coğrafyasında farklı, Anadolu coğrafyasında yerel unsurlarla anlatılması verilebilir.

Varyant (Eş Metin) — Öcal Oğuz ve diğer Türk halkbilimcilerinin terminolojisinde, asıl metinden zamanla az çok uzaklaşmış, farklı anlatıcılar tarafından coğrafi bölgelerde çeşitlendirilmiş anlatı nüshalarını ifade eder. Eş metinler birbiriyle yan yana geldiğinde uyumsuzluk göstermeyen, eşitlik sergileyen metinlerdir.

Versiyon (Benzer Metin) — Aynı masalın veya halk anlatısının daha dar anlatım çevrelerinde, aynı metnin farklı anlatıcılarca ortaya konulan benzer anlatım biçimlerini ifade eder. Çoğu kez aynı hikayenin kişisel üslup farklarıyla üretilmiş benzer şekilleridir.

Epik Yasalar — Axel Olrik tarafından halk anlatılarının içerik ve yapısal düzenini oluşturan, ilkel insanın ortak zihin özelliğine dayanan kurallar bütünüdür. Giriş-bitiş kuralı, üçler kuralı ve zıtlık kuralı gibi 15 maddeden oluşan bu ••• metnin kendine özgü iç yapısını açıklar.

Masal Tipi — Antti Aarne ve Stith Thompson tarafından geliştirilen kataloglama sisteminde, kendi başına bağımsız bir varlığı olan, belirli bir olay örgüsüne ve motif kombinasyonuna sahip ••• türlerinin numaralandırılmış sınıflandırma birimidir. Örneğin Aarne katalogunda Hayvan ••• 1-299 arasında numaralandırılmıştır.

Motif — Stith Thompson'ın 'Halk Edebiyatının ••• İndeksi'nde tanımladığı şekliyle, bir masalın veya mitin en küçük yapı taşı, yapısal bileşenidir. Sihirli nesneler, tabu, yasaklar, fevkalade yaratıklar birer ••• (örneğin Nardaniye Hanım masalındaki sihirli kiraz veya zehirli sakız •••).

Fonksiyon — Vladimir Propp'un 'Masalın Biçimbilimi' eserinde ortaya koyduğu, peri masallarında karakterlerin yaptıkları sabit eylemlerdir. Masal kahramanlarının adları değişse de icra ettikleri işlevler (örneğin saldırıya uğrama, yola çıkma, ödüllendirilme) sabittir ve toplam 31 tanedir.

Arketip — C. G. Jung'un psikanalitik kurama kazandırdığı, kolektif bilinçaltının derinliklerinde yer alan, nesilden nesile aktarılan evrensel ilkimgeler ve kalıplardır. Anne •••, hilebaz figürü veya kahramanın yolculuğu ••• örnek gösterilebilir.

Kolektif Bilinçaltı — C. G. Jung'a göre bireysel deneyimlerden bağımsız olarak tüm insanlık tarihi boyunca ortaklaşa paylaşılan, beyin yapısının derinliklerindeki evrensel psişik katmandır. Mitler ve masallar bu ••• dışavurumudur.

Bağlam (Context) — Alan Dundes'in ve ••• halkbilimcilerin vurguladığı üzere, bir halk bilgisi ürününün (masalın) üretildiği, icra edildiği ve tüketildiği fiziksel ortam, sosyal çevre, anlatıcı ve dinleyici arasındaki ilişkiler ağının tamamıdır.

Performans Teorisi — Halk bilimi metinlerini sadece yazılı bir metin olarak değil, anlatıcının izleyici önünde gerçekleştirdiği canlı bir gösterim, sanatsal bir eylem olarak ele alan bağlam merkezli kuramsal yaklaşımdır.

Aktif Gelenek Taşıyıcısı — C. Von Sydow'un sınıflandırmasında, toplum içinde masalları bizzat anlatan, türküler söyleyen, kültürel mirası ••• olarak icra eden ve aktaran ••• aktörleridir (Örn: Âşık Veysel veya ••• masal anaları).

Pasif Gelenek Taşıyıcısı — Toplumda masalları ve ••• ürünleri hayatı boyunca defalarca dinlemiş ancak bizzat icra etmemiş, anlatma eyleminde bulunmamış dinleyici kesimidir.

Süperorganik — Antropologlar tarafından halk anlatılarının biyolojik organizmalara benzer şekilde metin dışı unsurlardan bağımsız, kendine özgü doğal bir yapısallığa sahip olduğunu ifade etmek için kullanılan kavramdır (Axel Olrik'in epik yasaları bağlamında).

Edisyon-Kritik — Tarihî-Coğrafi Fin Metodu'na bağlı olarak en eski, en güvenilir metne ulaşmak amacıyla metinlerin varyantlarının karşılaştırılarak eleştirel bir biçimde yayına hazırlanması çalışmasıdır.