Ünite 5: Metin Merkezli Masal Kuramları

Theodor Benfey'in Panchatantra Çevirisi (1859)

Alman filolog Theodor Benfey, Avrupa halk edebiyatının kökenini Hindistan'a dayandırdığı görüşünü kanıtlamak amacıyla 1859 yılında Hint masal derlemesi Panchatantra'yı Almancaya çevirmiş ve eserine kapsamlı bir önsöz yazarak göç ve ödünçleme teorilerini sistemleştirmiştir.

Uluslararası Folklor Federasyonu'nun Kuruluşu (1907)

Tarihî-Coğrafi Fin Kuramı'nın yöntemini kurumsallaştırmak ve uluslararası alandaki geçerliliğini kanıtlamak amacıyla 1907 yılında Kaarle Krohn, Axel Olrik ve J. Bolte öncülüğünde kurulan uluslararası federasyon, Fin Okulu çalışmalarına küresel bir vizyon kazandırmıştır.

Elias Lönnrot ve Kalevala Destanı (1835)

Fin halk bilimi çalışmalarının erken döneminde bir tıp öğrencisi olan Elias Lönnrot, İskandinav coğrafyasında halk arasında derlenen dağınık şiir ve destan parçalarını Grimm Kardeşler'in yöntemiyle bir araya getirerek 1835 yılında ünlü Fin millî destanı Kalevala'yı yayımlamıştır.

Antti Aarne'nin Masal Tipleri Dizini (1910)

Kaarle Krohn'un öğrencisi Antti Aarne, Finlandiya, Danimarka ve Almanya'dan derlenen masalları numaralandırarak 1910 yılında FFC serisinden yayımladığı 'Verzeichnis der Marcheantypen' adlı katalogda masalları Hayvan Masalları, Asıl Masallar ve Fıkralar olarak üç ana gruba ayırmıştır.

Anahtar Kavramlar

Ur-FormTarihî-Coğrafi Fin Kuramı'nın temel kavramı olup, bir masalın veya halk edebiyatı ürününün tarih boyunca geçirdiği değişimlerden arındırılmış ilk, orijinal yaratılış biçimini ifade eder. Fin Okulu araştırmacıları, her sözlü anlatının kökeninde böyle kusursuz bir ilk formun bulunduğuna inanmış ve bunu bulmayı hedeflemiştir.

Oikotype (Ekotip)C. Von Sydow tarafından ur-form kavramına eleştiri olarak botanikten uyarlanan bu kavram, halk masallarının bir coğrafyadan diğerine taşındıkça o bölgenin yerel, kültürel ve coğrafi özelliklerini alarak yerlileşmiş versiyonunu ifade eder. Örnek olarak, aynı masalın Kırgız coğrafyasında farklı, Anadolu coğrafyasında yerel unsurlarla anlatılması verilebilir.

Varyant (Eş Metin)Öcal Oğuz ve diğer Türk halkbilimcilerinin terminolojisinde, asıl metinden zamanla az çok uzaklaşmış, farklı anlatıcılar tarafından coğrafi bölgelerde çeşitlendirilmiş anlatı nüshalarını ifade eder. Eş metinler birbiriyle yan yana geldiğinde uyumsuzluk göstermeyen, eşitlik sergileyen metinlerdir.

Versiyon (Benzer Metin)Aynı masalın veya halk anlatısının daha dar anlatım çevrelerinde, aynı metnin farklı anlatıcılarca ortaya konulan benzer anlatım biçimlerini ifade eder. Çoğu kez aynı hikayenin kişisel üslup farklarıyla üretilmiş benzer şekilleridir.

Epik YasalarAxel Olrik tarafından halk anlatılarının içerik ve yapısal düzenini oluşturan, ilkel insanın ortak zihin özelliğine dayanan kurallar bütünüdür. Giriş-bitiş kuralı, üçler kuralı ve zıtlık kuralı gibi 15 maddeden oluşan bu yasalar metnin kendine özgü iç yapısını açıklar.

Masal TipiAntti Aarne ve Stith Thompson tarafından geliştirilen kataloglama sisteminde, kendi başına bağımsız bir varlığı olan, belirli bir olay örgüsüne ve motif kombinasyonuna sahip masal türlerinin numaralandırılmış sınıflandırma birimidir. Örneğin Aarne katalogunda Hayvan Masalları 1-299 arasında numaralandırılmıştır.

MotifStith Thompson'ın 'Halk Edebiyatının Motif İndeksi'nde tanımladığı şekliyle, bir masalın veya mitin en küçük yapı taşı, yapısal bileşenidir. Sihirli nesneler, tabu, yasaklar, fevkalade yaratıklar birer motiftir (örneğin Nardaniye Hanım masalındaki sihirli kiraz veya zehirli sakız motifi).

FonksiyonVladimir Propp'un 'Masalın Biçimbilimi' eserinde ortaya koyduğu, peri masallarında karakterlerin yaptıkları sabit eylemlerdir. Masal kahramanlarının adları değişse de icra ettikleri işlevler (örneğin saldırıya uğrama, yola çıkma, ödüllendirilme) sabittir ve toplam 31 tanedir.

Rol (Eylem Alanı)Propp'un masallardaki fonksiyonları yerine getiren kişilerin oluşturduğu mantıksal kümelenme alanlarıdır. Saldırgan, bağışçı, yardımcı, aranan kişi, gönderen, kahraman ve sahte kahraman olmak üzere masallarda 7 temel rol bulunur.

ArketipC. G. Jung'un psikanalitik kurama kazandırdığı, kolektif bilinçaltının derinliklerinde yer alan, nesilden nesile aktarılan evrensel ilkimgeler ve kalıplardır. Anne arketipi, hilebaz figürü veya kahramanın yolculuğu arketiplere örnek gösterilebilir.

Kolektif BilinçaltıC. G. Jung'a göre bireysel deneyimlerden bağımsız olarak tüm insanlık tarihi boyunca ortaklaşa paylaşılan, beyin yapısının derinliklerindeki evrensel psişik katmandır. Mitler ve masallar bu kolektif bilinçaltının dışavurumudur.

Bağlam (Context)Alan Dundes'in ve bağlamsalcı halkbilimcilerin vurguladığı üzere, bir halk bilgisi ürününün (masalın) üretildiği, icra edildiği ve tüketildiği fiziksel ortam, sosyal çevre, anlatıcı ve dinleyici arasındaki ilişkiler ağının tamamıdır.

Performans TeorisiHalk bilimi metinlerini sadece yazılı bir metin olarak değil, anlatıcının izleyici önünde gerçekleştirdiği canlı bir gösterim, sanatsal bir eylem olarak ele alan bağlam merkezli kuramsal yaklaşımdır.

Aktif Gelenek TaşıyıcısıC. Von Sydow'un sınıflandırmasında, toplum içinde masalları bizzat anlatan, türküler söyleyen, kültürel mirası aktif olarak icra eden ve aktaran gelenek aktörleridir (Örn: Âşık Veysel veya geleneksel masal anaları).

Pasif Gelenek TaşıyıcısıToplumda masalları ve geleneksel ürünleri hayatı boyunca defalarca dinlemiş ancak bizzat icra etmemiş, anlatma eyleminde bulunmamış dinleyici kesimidir.

SüperorganikAntropologlar tarafından halk anlatılarının biyolojik organizmalara benzer şekilde metin dışı unsurlardan bağımsız, kendine özgü doğal bir yapısallığa sahip olduğunu ifade etmek için kullanılan kavramdır (Axel Olrik'in epik yasaları bağlamında).

Edisyon-KritikTarihî-Coğrafi Fin Metodu'na bağlı olarak en eski, en güvenilir metne ulaşmak amacıyla metinlerin varyantlarının karşılaştırılarak eleştirel bir biçimde yayına hazırlanması çalışmasıdır.

Diğer Önemli Bilgiler

Stith Thompson'ın Motif İndeksi (1928/1961)

Stith Thompson, Antti Aarne'nin tip kataloğunu genişleterek 1961'de ikinci baskısını yapmış ve ayrıca altı ciltlik 'Halk Edebiyatının Motif İndeksi' çalışmasında dünya anlatılarındaki mitolojik, sihirli ve sosyal motifleri alfabetik olarak kataloglayarak halk bilimine kalıcı bir başvuru kaynağı kazandırmıştır.

Boratav ve Eberhard'ın Türk Masal Tipleri (1953)

Pertev Naili Boratav ile Wolfram Eberhard'ın ortaklaşa hazırladığı ve 1953'te yayımlanan 'Typen Türkischer Volksmärchen' (TTV) adlı çalışma, hayvan masallarından rüyalara ve hırsızlık hikâyelerine kadar 378 Türk masal tipini 23 ana başlık altında sınıflandırmıştır.

Vladimir Propp'un Masalın Biçimbilimi (1928)

Rus halk bilimci Vladimir Propp, 100 peri masalını inceleyerek hazırladığı 1928 tarihli 'Morfologiya Skazki' (Masalın Biçimbilimi) kitabında, masalların değişken kahramanlarına karşın sabit 31 fonksiyon ve 7 temel rol üzerine kurulu evrensel morfolojik modelini ortaya koymuştur.

Sigmund Freud'un Rüyaların Yorumları (1900)

Psikanalitik kuramın kurucusu Sigmund Freud, bilinçaltının çalışma mekanizmalarını açıklamak amacıyla mit, masal, tabu ve fıkra gibi kültürel ürünlere yönelmiş; 1900 yılında yayımladığı 'Rüyaların Yorumları' eseriyle psikolojik halk bilimi okumalarının önünü açmıştır.

C. G. Jung'un Analitik Psikoloji Okulu (1913)

Sigmund Freud ile yollarını ayıran C. G. Jung, 1913 yılında İsviçre'de kendi analitik psikoloji okulunu kurmuş; cinsellik temelli Freudyen sembolizmi reddederek kolektif bilinçaltı ve arketip kavramlarıyla mit ve peri masallarını metafizik düzlemde yorumlamıştır.

Joseph Campbell'in Bin Yüzlü Kahraman'ı (1949)

Jungcu analitik psikoloji yaklaşımını mitler ve halk edebiyatı üzerinde uygulayan Amerikalı bilim insanı Joseph Campbell, 1949'da yayımladığı 'Bin Yüzlü Kahraman' adlı eserinde farklı toplumlardaki mitik anlatıların evrensel psikolojik kalıplarını gözler önüne sermiştir.

Türkiye'de Millî Folklor Enstitüsü'nün Kuruluşu (1966)

Türkiye'de halk bilimi çalışmalarını kurumsallaştırmak amacıyla 1966 yılında kurulan Millî Folklor Enstitüsü, kaybolmakta olan kültür değerlerinin derlenmesi ve arşivlenmesi çalışmalarında Tarihî-Coğrafi Fin Metodu'nu Türkiye'nin şartlarına uyarlayarak kullanmıştır.

C. Von Sydow'un Ekotip Kavramı (1927)

Fin Okulu'nun 'ur-form' arayışını imkânsız bularak eleştiren C. Von Sydow, botanikten esinlenerek 1927 yılında masalların bölgesel uyum süreçlerini açıklayan 'oicotypes' (ekotip) kavramını halk bilimi literatürüne kazandırmıştır.

Sınavda Dikkat Et

Tarihî-Coğrafi Fin Kuramı'nın kurucusunun Julius Krohn, yöntemi geliştirenin ise oğlu Kaarle Krohn olduğunu sakın karıştırma; sınavda bu isimler sıkça çeldirici olarak sorulur.
Ur-form kavramının Tarihî-Coğrafi Fin Kuramı'na ait olduğunu, bu kavramı eleştiren C. Von Sydow'un ise 'ekotip' (oicotype) kavramını öne sürdüğünü mutlaka ezberle.
Antti Aarne'nin masal tipleri kataloğunun (1910) 3 ana başlık (Hayvan Masalları, Asıl Masallar, Fıkralar) içerdiğini, Stith Thompson'ın ise bunu 5 başlığa çıkardığını unutma.
Vladimir Propp'un 'Masalın Biçimbilimi' kitabında 31 'fonksiyon' (sabit eylem) ve 7 'rol' (eylem alanı) tespit ettiğini, bu sayıların sınavda soru değeri taşıdığını bil.
Axel Olrik'in 'Epik Yasaları'nın halk anlatılarının yapısal kurallarını belirlediğini ve antropologlarca 'Süperorganik' olarak adlandırıldığını not et.
Psikanalitik kuramda 'arketip' kavramının Sigmund Freud'a değil, Carl Gustav Jung'a ait olduğunu kesinlikle unutma.
Alan Dundes'in halk bilgisi incelemesinde 'doku (texture)', 'metin (text)' ve 'bağlam (context)' olmak üzere üç temel seviyeyi savunduğunu bil.
İlhan Başgöz'ün Vladimir Propp'un yapısalcı formüllerini eleştirirken masalın dili, psikolojisi ve toplum ilişkisinin bu yolla incelenemeyeceğini vurguladığını hatırla.