Ünite 3: Köktürkler

Kaynak: ders kitabı, sayfa 48

552 Yılında I. Köktürk Kağanlığı'nın Kuruluşu

Bumın Kağan'ın Avarlar (Ruan-ruanlar) üzerine ani bir baskın düzenleyerek onları mağlup etmesiyle Köktürk Kağanlığı tam bağımsızlığına kavuşmuştur. Bu tarih, tarihte 'Türk' adının resmî devlet adı olarak ilk kez siyaset sahnesine çıktığı ve bağımsız bir Türk devletinin kurulduğu yıldır.

568 Yılında Bizans'a Gönderilen Türk Elçi Heyeti

İştemi Yabgu tarafından Sogd lider Maniakh başkanlığında Bizans'a gönderilen elçi heyeti, 568 yılı sonunda İstanbul'a ulaşmıştır. İmparator II. İustinianos'a 'İskit harfleri' ile yazılmış mektup sunulmuş ve bu diplomatik temas Bizans ile Sasaniler arasında 20 yıl sürecek savaşların başlamasına yol açmıştır.

581 Tarihli Bugut Yazıtı

Moğolistan'ın Arhangay bölgesinde bulunan Bugut yazıtı, I. Köktürk Kağanlığı dönemine ait en eski yazıttır. Yazıtın Sogd alfabesi ile Sogdça yazılmış olması, erken dönem Türk devletinde kullanılan yazışma dili ve diplomatik ilişkiler açısından son derece kritik bir somut kanıttır.

630 Yılında Doğu Köktürk Kağanlığı'nın Yıkılması

Doğu Köktürk Kağanlığı, içsel kişisel çekişmeler ve boylar arası çatışmalar sebebiyle 630 yılında yıkılmıştır. Kağan Çin'e götürülmüş ve bunu takip eden 50 yıllık Çin esareti ve egemenliği dönemi başlamıştır.

Anahtar Kavramlar

İştemi YabguI. Köktürk Kağanlığı döneminde devletin batı sınırlarını merkeze bağlı olarak yöneten Bumın Kağan'ın kardeşidir. Siyasi ve diplomatik zekasıyla tanınan İştemi, Sasanilerle ittifak yaparak Heftalitleri yıkmış, ardından ipek ticareti için Bizans'a elçi heyetleri göndererek Türk-Bizans ilişkilerini başlatmıştır.

SogdlarOrta Asya'da ticaretin, özellikle İpek Yolu üzerindeki ticaretin kontrolünü elinde tutan tüccar kavimdir. Köktürklerin batıya hakim olmasıyla İştemi'nin yönetimine girmişler, Türkler ile Bizans ve Sasaniler arasındaki diplomatik ve ticari ilişkilerde aracı ve entrikacı bir rol oynamışlardır.

Bugut YazıtıMoğolistan'ın Arhangay bölgesinde bulunan, 581 yılında dikilmiş olan I. Köktürk Kağanlığı dönemine ait en eski yazıttır. Sogd alfabesi ile Sogdça yazılmış olması, ilk dönemdeki kültürel ve diplomatik etkileşimleri göstermesi bakımından çok önemlidir.

Taspar KağanMuhan Kağan'ın ardından 572-581 yılları arasında hüküm süren I. Köktürk kağanıdır. Ülkeyi geliştirmek istese de yanlış politikalar izlemiş, özellikle Budizme eğilim göstererek tapınak yaptırmış ve Nirvanasutra adlı Budist metni Çinceden Türkçeye çevirtmiştir.

İlteriş KağanAsıl adı Kutlug olan, 682 yılında II. Köktürk Kağanlığı'nı kurarak Türklerin Çin esaretine son veren hükümdardır. Dağınık Türk boylarını Ötüken'de yeniden derleyip topladığı için kendisine 'halkı derleyip toplayan' anlamına gelen İlteriş unvanı verilmiştir.

Vezir TonyukukII. Köktürk Kağanlığı'nın kurulmasında ve yaşatılmasında en büyük pay sahiplerinden biri olan zeki, tecrübeli komutan ve devlet adamıdır. Çin siyasetini çok iyi bilen Tonyukuk, Türklerin millî kimliklerini koruması için yerleşik hayata geçilmemesini ve Ötüken'in merkez yapılmasını savunmuştur.

ÖtükenTürk geleneklerinde kutsal sayılan, etrafı dağ ve çayırlarla çevrili, Çin'den uzak ve güvenli olduğu için Köktürklerin ve Uygurların merkez olarak seçtiği yayladır. Tonyukuk tarafından 'sonsuz devlet tutulacak yer' olarak nitelendirilmiştir.

Kapgan Kağanİlteriş Kağan'ın ölümünden sonra 692-716 yılları arasında II. Köktürk Kağanlığı'nın başına geçen kağandır. Döneminde devlet çağının en büyük askeri gücü haline gelmiş, bütün Türk boyları itaati altına alınmıştır ancak Bayırkularla yapılan bir savaş dönüşü öldürülmüştür.

Köl Tiginİlteriş Kağan'ın oğlu, Bilge Kağan'ın kardeşi ve Köktürk ordularının başkomutanıdır. Devletin en parlak döneminde askeri başarılarıyla öne çıkmış, 731'deki ölümünün ardından adına Orhun yazıtlarının en görkemlilerinden biri dikilmiştir.

Çoyren Yazıtı688-692 yılları arasında II. Köktürk Kağanlığı döneminde dikilmiş olan ve Orhun harfli ilk yazıt olarak kabul edilen tarihi belgedir. Metin, dönemin siyasi ve askeri durumuna ışık tutmaktadır.

Irk BitigDoğu Türkistan yazmaları arasında hacim bakımından en önemli olan, fal kitabı anlamına gelen 114 sayfa ve 65 paragraftan oluşan Runik harfli eserdir. W. Thomsen tarafından yayımlanmış olup 9. yüzyıla tarihlenmektedir.

Talas YazıtlarıKırgızistan'da Talas ırmağı kenarında bulunan Köktürk harfli yazıtlar grubudur. Diğer yazıtlardan farklı olarak satırların yukarıdan aşağıya ve sağdan sola yazılması ve bazı harf şekillerinin değişik olmasıyla dikkat çeker.

İkili TeşkilatTürk devlet geleneginde ülkenin doğu ve batı olarak iki kola ayrılması ve doğudaki merkezin üstün konumda olması sistemidir. Köktürklerde doğuyu Muhan Kağan yönetirken batı kısmını kardeşi İştemi Yabgu yönetmiştir.

Diğer Önemli Bilgiler

681 Yılında Yin-Şan Dağlarına Kaçış

Doğu Köktürk devletinin son hükümdarının soyundan gelen Kutlug (İlteriş) Şad, Çin esaretine tahammül edemeyerek 681'de yanındaki birkaç kişiyle Çin Seddi dışında kalan Yin-Şan (Çogay) dağlarına kaçmıştır. Bu cesur hareket, dağınık Türk boylarının yeniden derlenip toparlanmasının ve II. Köktürk Kağanlığı'nın kuruluşunun ilk kıvılcımı olmuştur.

682 Yılında II. Köktürk Kağanlığı'nın Kuruluşu

Kutlug Kağan, Çin'e karşı yürüttüğü başarılı bağımsızlık mücadeleleri sonucunda 682'de II. Köktürk Kağanlığı'nı kurmuştur. Dağınık haldeki halkı yeniden derleyip topladığı için kendisine 'İlteriş' unvanı verilmiş ve ataların töresi yeniden canlandırılmıştır.

731 Yılında Köl Tigin'in Vefatı

II. Köktürk Kağanlığı'nın askeri gücünün ve başarılarının arkasındaki en önemli kumandan olan Köl Tigin 731 yılının ilkbaharında vefat etmiştir. Ölümü üzerine Çin imparatoru tarafından özel ressamlar, heykeltıraşlar ve üzerinde Türkçe-Çince yazıtlar bulunan mermer sütun gönderilmiştir.

25 Kasım 734 Tarihli Bilge Kağan'ın Ölümü

II. Köktürk Kağanlığı'nın en parlak dönemlerinden birini yaşatan Bilge Kağan, vezirlerinden Mey-lo-çue tarafından zehirlenerek 25 Kasım 734 tarihinde öldürülmüştür. Ölümünden sonra oğlu Teŋri Tigin tarafından adına yazıt dikilmiştir.

745 Yılında Uygurlar Tarafından Devletin Yıkılması

Bilge Kağan'ın ölümünden sonra yaşanan iç iktidar çekişmeleri ve Basmıl, Karluk, Uygur üçlü mücadeleleri sonucunda iktidarı Uygurlar kazanmıştır. 745 yılında son Türk kağanının başının Uygur hükümdarı tarafından Çin sarayına sunulmasıyla II. Köktürk Kağanlığı kesin olarak tarihe karışmıştır.

Sınavda Dikkat Et

I. Köktürk Kağanlığı'nı kuran liderin Bumın Kağan, II. Köktürk Kağanlığı'nı kuranın ise İlteriş (Kutlug) Kağan olduğunu karıştırmayın.
İştemi Yabgu'nun batı bölgesini yönettiğini ve Bizans ile ilişkileri başlatan kişi olduğunu unutmayın.
Bugut Yazıtı'nın Sogdça yazılmış olması, I. Kağanlık döneminde Sogd alfabesinin kullanıldığını gösteren kritik bir istisnadır.
Vezir Tonyukuk'un yerleşik hayata ve Çin dinlerine karşı çıkıp Ötüken yaylasını savunduğunu kesinlikle ezberleyin.
Orhun harfli ilk yazıtın Çoyren Yazıtı olduğunu, fal kitabı olan eserin ise Irk Bitig olduğunu unutmayın.
II. Köktürk Kağanlığı'nı yıkarak yerine geçen boyun Uygurlar (745) olduğunu sınav sorularında çok sık sorulduğu için gözden kaçırmayın.
Bilge Kağan'ın vezir Mey-lo-çue tarafından zehirlenerek öldürüldüğü detayına dikkat edin.