Ünite 1: Farsçada Kelime Yapımı: İsimler, Sıfatlar

Farsça Sıra Sayısı Ekleri

Farsçada sıra sayıları yapmak için sayı isimlerinin sonuna '+üm', '+ümî' veya '+ümîn' ekleri getirilir. Örneğin; 'yek' (bir) sayısından 'yeküm' (birinci), 'deh' (on) sayısından 'dehüm' (onuncu) türetilir.

Farsça Sayı İsimleri (1-10)

Farsçada birden ona kadar olan temel sayılar sırasıyla; yek, dü, se, çehâr/çâr, penç, şeş, heft, heşt, nüh ve deh şeklindedir.

Yer ve Zaman Bildiren '+gâh' Eki

Osmanlı Türkçesinde de kullanılan '+gâh' (+geh) eki, isimlerin sonuna gelerek yer ve zaman isimleri türetir. Bu ekin en somut örnekleri 'karârgâh' (karar yeri) ve 'sehergâh' (seher vakti) kelimeleridir.

Mekân ve Çokluk Bildiren Ekler

Farsçada isimlerin sonuna gelerek o şeyin yoğun olarak bulunduğu yeri bildiren ekler arasında '+istân' (gülistân: gül bahçesi), '+zâr' (lâlezâr: lâle bahçesi) ve '+kede' (meykede: meyhane) yer alır.

Anahtar Kavramlar

Yalın KelimeHerhangi bir yapım eki almamış, kök durumundaki kelimelerdir. Farsçada 'âb' (su) veya 'seng' (taş) gibi kelimeler bu sınıfa girer.

Ön Ek (Prefiks)Kelimelerin başına getirilerek yeni anlamda sıfat veya zarf türeten morfolojik unsurlardır. Farsçadaki 'bî-' ön eki, 'bî-çâre' örneğinde olduğu gibi olumsuz sıfatlar yapar.

Son Ek (Suffiks)Kelime kök veya gövdelerinin sonuna eklenerek yeni isim veya sıfat yapan eklerdir. '+istân' eki, 'gülistân' örneğinde olduğu gibi yer isimleri türetir.

Yâ-yı Masdariyetİsim veya sıfatların sonuna gelerek soyut isimler türeten '+î' ekidir. 'merd' (adam) kelimesinden 'merdî' (adamlık) türetilmesi bu ekin görevidir.

Muhaffef ŞekilAruz vezni gereği şiirde heceyi hafifletmek veya kısaltmak amacıyla bir ekin veya kelimenin kısaltılmış halidir. '+gâh' ekinin '+geh' şeklinde kullanılması buna örnektir.

Kâf-ı FârisîFarsçaya özgü olan ve [g] sesini veren 'گ' harfidir. Osmanlı Türkçesi metinlerinde bu harf genellikle normal kef 'ك' şeklinde yazılır.

Nispet Yâ'sıBir ismin sonuna gelerek ona aitlik, mensubiyet veya renk anlamı katan '+î' ekidir. 'İranî' (İranlı) veya 'gülî' (gül rengi) kelimelerinde bu ek kullanılır.

Karşılaştırma Sıfatı (-ter)Sıfatların sonuna gelerek onlara 'daha' anlamı katan derecelendirme ekidir. 'erzân' (ucuz) sıfatından yapılan 'erzânter' (daha ucuz) buna örnektir.

Üstünlük Sıfatı (-terîn)Sıfatların sonuna gelerek onlara 'en' anlamı katan en üst derece ekidir. 'müşkil' (zor) sıfatından yapılan 'müşkilterîn' (en zor) buna örnektir.

Küçültme Eki (+çe)İsimlerin sonuna gelerek küçültme, sevgi veya acıma anlamı katan ektir. 'bâğ' (bağ) kelimesinden türetilen 'bâğçe' (bahçe) bu ekin en yaygın örneğidir.

Diğer Önemli Bilgiler

Olumsuzluk Ön Eki 'bî-'

Farsçada kelimelerin başına gelen 'bî-' ön eki, Türkçedeki '-sız/-siz' olumsuzluk ekinin işlevini görür. Bu ekle kurulan 'bî-baht' (bahtsız) ve 'bî-çâre' (çaresiz) gibi sıfatlar Osmanlı Türkçesinde sıkça kullanılmıştır.

Beraberlik Ön Eki 'hem-'

Farsçadaki 'hem-' ön eki, Türkçedeki '-daş/-deş' ekinin işlevini görerek ortaklık ve beraberlik bildirir. Bu ekin en yaygın örnekleri 'hem-şehrî' (hemşehri) ve 'hem-fikr' (aynı fikirde olan) kelimeleridir.

Benzetme Sıfatı Yapan Ekler

Farsçada isimlerin sonuna gelerek 'gibi' anlamında benzetme sıfatları türeten ekler '+âsâ', '+veş', '+sâr' ve '+mânend' ekleridir. 'mâhveş' (ay gibi) kelimesi bu kuralın en belirgin örneğidir.

Sıfatlarda Üstünlük Dereceleri

Farsçada karşılaştırma sıfatı yapmak için '-ter' (bihter: daha iyi), en üstünlük derecesini ifade etmek için ise '-terîn' (bihterîn: en iyi) eki kullanılır.

Sınavda Dikkat Et

Farsça kelimelerin Arapçadaki gibi belirli vezinleri ve kalıpları yoktur; bu yüzden basit kelimelerin doğrudan anlamlarını ezberlemeye çalışın.
'+gâh' ve '+geh' eklerinin aynı işlevde olduğunu, '+geh' formunun şiirde aruz vezni (hece ölçüsü/uyumu) gereği tercih edildiğini unutmayın.
Farsça '+î' eki ile Arapça mensubiyet (nispet) ekini karıştırmayın; Farsça olan ek soyut isim türetip '-lık/-lik' anlamı katar.
Sonu 'he' ile biten kelimelere soyutluk eki '+î' geldiğinde araya 'g' sesinin girdiğini (âsûde -> âsûdegî) bilmek imla sorularında hata yapmanızı önler.
'-ter' ekinin 'daha', '-terîn' ekinin ise 'en' anlamına geldiğini unutmayın; sınavda bu iki ekin karşılaştırma dereceleri sıklıkla sorulur.