MatbaaBilginin, düşüncelerin ve edebî ürünlerin basım yoluyla çoğaltılmasını ve geniş kitlelere ulaşmasını sağlayan teknik araçtır. Avrupa’da 1440’ta Gutenberg tarafından icat edilmişken, Osmanlı’ya İbrahim Müteferrika ve Mehmet Said Efendi vasıtasıyla 1727 yılında resmen girmiştir.
VakanüvisOsmanlı Devleti’nde devlet merkezinde meydana gelen olayları kaydetmekle görevli resmî tarihçidir. Örneğin, Takvim-i Vekayi gazetesinin ilk yönetiminde Mekke kadısı ve vakanüvis Esat Efendi görev yapmıştır.
TefrikaGazete ve dergilerde bir roman, hikâye veya incelemenin bölümler hâlinde, teker teker yayımlanmasıdır. Tanzimat döneminde Şinasi’nin 'Şair Evlenmesi' ve Victor Hugo’nun 'Sefiller' gibi eserleri gazetelerde tefrika edilmiştir.
MukaddimeBir eserin, kitabın veya gazetenin başında yer alan, eserin çıkış amacını, hedeflerini ve yöntemini açıklayan ön söz niteliğindeki yazıdır. İbrahim Şinasi’nin Tercüman-ı Ahval ve Tasvir-i Efkâr gazeteleri için yazdığı mukaddimeler Türk basın tarihinde ünlüdür.
İmzalız Başyazı GeleneğiGazetelerin baş makalelerinin kim tarafından yazıldığının açıkça belirtilmesi uygulamasıdır. Türk basınında bu gelenek ilk kez İbrahim Şinasi tarafından Tercüman-ı Ahval gazetesinde başlatılmıştır.
Yarı Resmî GazeteDoğrudan devlet tarafından çıkarılmamakla birlikte devletten maddi destek alan ve resmî idari haberleri yayımlayan gazetelerdir. William Churchill’in çıkardığı Ceride-i Havadis bu niteliği taşımaktadır.
Özel GazeteDevlet desteği olmaksızın şahsi maddi imkânlarla ve girişimlerle çıkarılan gazetedir. Agâh Efendi ve İbrahim Şinasi’nin çıkardığı Tercüman-ı Ahval, Türk basınındaki ilk özel gazetedir.
Siyasi Mizah DergisiGündemdeki siyasi olayları, yöneticileri ve toplumsal aksaklıkları mizah, eleştiri ve karikatür yoluyla ele alan dergi türüdür. Teodor Kasap’ın çıkardığı Diyojen, Osmanlı basınındaki ilk siyasi mizah dergisidir.
Yeni Osmanlılar Cemiyeti19. yüzyılda Osmanlı Devleti’nde meşrutiyetin ilan edilmesi, kanunî esasi getirilmesi ve batılılaşma yolunda reformlar yapılması amacıyla kurulan aydın hareketidir. Namık Kemal, Ziya Paşa ve Ali Suavi gibi isimler bu cemiyetin önde gelen yazarlarıdır.
Edebî Tartışma (Polemik)Yazarlar veya gazeteler arasında dil, edebiyat kuralları, estetik anlayışlar veya çeviriler üzerine yapılan yazılı münakaşalardır. Tasvir-i Efkâr ve Ruzname-i Ceride-i Havadis arasında geçen 'Mebhuse-tü Anha' tartışması edebiyatımızdaki ilklerdendir.
Cemiyet-i İlmiyye-i OsmâniyyeMehmet Tahir Münif Paşa’nın öncülüğünde 1861’de kurulan, Osmanlı Devleti’ndeki ilk sivil bilim kuruludur. Pozitif ve sosyal bilimleri yaymayı amaçlamış, 'Mecmua-i Fünûn' dergisini çıkarmıştır.
Ansiklopedik BilgiHalkın genel kültürünü, fen, coğrafya, tarih ve tıp bilgilerini artırmak amacıyla dergi ve gazetelerde yer verilen derleme bilgilerdir. Ahmet Midhat Efendi’nin Tercüman-ı Hakîkat gazetesinde bu anlayış çok belirgindir.
Medrese SoftalarıTanzimat döneminde medreselerde eğitim gören ve yeniliklere, özellikle gazete satışına ve Batı tarzı eğitime karşı çıkan geleneksel kesimdir. Tercüman-ı Ahval gazetesi satılırken bu kesimin baskılarıyla karşılaşılmıştır.
Basın SansürüDevlet yönetiminin gazete ve dergilerde yayımlanan yazıları önceden denetlemesi, sakıncalı bulduğu kısımları yasaklaması veya yayın organlarını kapatması uygulamasıdır. Mecmua-i Ebuzziya ve Diyojen gibi yayınlar sansür nedeniyle defalarca kapanmıştır.
RuznâmeGazetelerin günlük olarak yayımlanan ekleri veya günlük bültenleridir. Örneğin, Ceride-i Havadis gazetesi 'Rûznâme-i Cerîde-i Havâdis' adıyla ek vermiştir.
OsmanlıcılıkTanzimat döneminde din, ırk ve mezhep farkı gözetmeksizin Osmanlı topraklarında yaşayan herkesi aynı üst kimlik altında birleştirmeyi amaçlayan siyasi fikir akımıdır. Teodor Kasap ve Yeni Osmanlıların bir dönem savunduğu görüştür.
İslam Birliği (İttihad-ı İslam)Osmanlıcılık akımının zayıflamasından sonra devletin dağılmasını önlemek amacıyla Müslüman unsurların halifenin etrafında birleşmesini savunan fikir akımıdır. İbret ve Hürriyet gibi gazetelerin ilerleyen dönemlerde savunduğu düşüncedir.
Tefrika RomanGazete veya dergi sütunlarında teker teker yayımlanan romanlardır. Tercüman-ı Hakîkat ve Tasvir-i Efkâr gibi organlar halka okuma alışkanlığı kazandırmak için sıkça tefrika romanlara yer vermiştir.
İlanatGazete ve dergilerde yer alan ticari duyurular, ölüm ilanı, eşya, gayrimenkul satış veya kiralama ilanlarıdır. Ceride-i Havadis gazetesi sayfalarını ilanlara açarak basınımıza ilan kültürünü getirmiştir.
Eski-Yeni TartışmasıDivan edebiyatı geleneklerini ve eski nazım şekillerini savunanlarla Batı edebiyatını, yeniliği ve sade dili savunan edebiyatçılar arasında gazeteler ve dergiler üzerinden yürütülen tartışmalardır. Muallim Naci ile Ahmet Midhat Efendi gibi isimler bu tartışmalarda rol oynamıştır.
Çocuk DergisiÇocukların okuma alışkanlığı kazanması, eğitilmesi ve bilgilendirilmesi amacıyla yayımlanan süreli yayındır. Terakki gazetesinin eki olarak yayımlanan 'Mümeyyiz', Türk basınının ilk çocuk dergisidir.
