Ünite 7: Ara Nesil Dönemi Türk Edebiyatında Mensur Türler

Ara Nesil Dönemi Türk Edebiyatında Mensur Türler - kaynak sayfa görseli

Kaynak: ders kitabı, sayfa 180

Karabibik Hikâyesinin Mekânı

Nabizâde Nâzım’ın Türk edebiyatındaki ilk realist köy hikâyesi olan Karabibik, Antalya’nın Kaş kazasına bağlı Temre köyünde geçmektedir. Eserde, bu bölgenin coğrafi özellikleri ve köylünün günlük yaşamı realist bir dille yansıtılmıştır.

Tarihteki İlk Edebiyat Tarihi Eseri

Abdülhalim Memduh tarafından 1888 yılında kaleme alınan 'Tarih-i Edebiyat-ı Osmaniye', Türkçede 'edebiyat tarihi' adını taşıyan ilk eserdir. Eser, tezkirecilik geleneğinden modern edebiyat tarihi yazımına geçişin ilk adımı olma özelliğini taşır.

Türk Edebiyatının İlk Psikolojik Romanı

Nabizâde Nâzım’ın kaleme aldığı 'Zehra' romanı, 1895 yılında Servet-i Fünun dergisinde tefrika edilmiş, 1896’da kitaplaşmıştır. Eser, kıskançlık psikolojisi ve soyaçekim (irsiyet) temalarıyla Türk edebiyatının ilk psikolojik roman denemesidir.

Hâlit Ziya’nın Hikâye Adlı Eseri

Hâlit Ziya tarafından 1887-1888 yıllarında Hizmet gazetesinde tefrika edilen ve daha sonra kitaplaşan 'Hikâye', Türk edebiyatında roman teorisi ve Batı edebî akımlarını inceleyen sahasındaki ilk teorik eserdir.

Anahtar Kavramlar

Ara NesilTanzimat'ın birinci ve ikinci kuşak yazarlarının birikimi üzerine gelen, Batı edebiyatını doğrudan okuyarak yetişen ve Servet-i Fünun edebiyatının altyapısını oluşturan genç yazar kuşağıdır. Bu dönem sanatçıları, estetik ve biçimsel yenilikleri ön planda tutmuştur.

Mensur TürlerNazım (şiir) dışındaki düz yazı biçiminde kaleme alınan hikâye, roman, eleştiri ve tiyatro gibi türlerin bütünüdür. Ara Nesil döneminde özellikle hikâye ve roman türlerinde önemli gelişimler kaydedilmiştir.

Soyaçekim (İrsiyet)Natüralist edebiyat anlayışının temel kavramlarından biri olup, bireylerin karakter özelliklerinin, mizaçlarının ve zaaflarının atalarından genetik yoluyla geçtiğini savunan görüştür. Nabizâde Nâzım’ın Zehra romanında bu ilke işlenmiştir.

Hayalliyyun19. yüzyıl edebiyatında romantik akımı ve bu akımı benimseyen yazarları ifade etmek için kullanılan terimdir. Eserlerinde hayale, süslemeye ve duygusallığa ağırlık veren yazarları kapsar.

HakikiyyunRealizm ve natüralizm akımlarını ve bu doğrultuda eser veren yazarları tanımlamak için kullanılan terimdir. Hayatın bilime ve gerçekliğe dayanılarak olduğu gibi aktarılmasını savunur.

Kültürel Köye YönelişTürk edebiyatında köy hayatının, köylünün geçim sıkıntısının ve Anadolu gerçeğinin ilk kez eserlerde yer almaya başlamasıdır. Nabizâde Nâzım’ın Karabibik'i ve Mizancı Mehmet Murat’ın Turfanda mı Yoksa Turfa mı romanları bu akımın öncülerindendir.

Psikolojik Roman DenemesiKarakterlerin iç dünyasını, ruhsal tahlillerini ve duygu değişimlerini merkeze alan roman türüdür. Türk edebiyatındaki ilk örneği Nabizâde Nâzım’ın kıskançlık temasını işleyen Zehra adlı eseridir.

TakrizBir kitabın başında yer alan, genellikle o eseri övmek ve tanıtmak amacıyla yazılmış önsöz veya eleştiri yazısıdır. Nabizâde Nâzım’ın Seyyie-i Tesamüh hikâyesinde bu unsur eleştirel bir dille işlenmiştir.

Otobiyografik RomanYazarın kendi hayatından, anılarından veya kişisel deneyimlerinden izler taşıyan kurgusal roman türüdür. Mizancı Mehmet Murat’ın Turfanda mı Yoksa Turfa mı ve Ali Kemal’in Fetret romanları bu özelliktedir.

TezkireDivan edebiyatında şairlerin hayatlarını ve eserlerinden seçme örnekleri barındıran biyografik eserlerdir. Abdülhalim Memduh’un Tarih-i Edebiyat-ı Osmaniye eseriyle tezkirecilikten modern edebiyat tarihine geçilmiştir.

TefrikaGazete veya dergilerde bölümler halinde yayımlanan roman veya hikâye dizisidir. Ara Nesil dönemindeki birçok eser (örneğin Halit Ziya’nın Hikâye'si) önce dergilerde tefrika edilmiştir.

Mensur ŞiirDüz yazı biçiminde yazılmış olmasına rağmen, içsel ritmi, imgeli dili ve duygusal yoğunluğuyla şiir özelliği taşıyan metin türüdür. Mustafa Reşit’in bazı eserlerinde bu tarz görülmektedir.

SansürYayınların, özellikle tiyatro oyunlarının ve gazete yazıların devlet kontrolüyle denetlenmesi ve sakıncalı görülen kısımlarının yasaklanmasıdır. II. Abdülhamit döneminde tiyatronun gelişimini olumsuz etkilemiştir.

PozitivizmBilimsel bilgiyi ve gözlemi tek gerçek bilgi kaynağı kabul eden felsefi akımdır. Beşir Fuad ve Nabizâde Nâzım gibi yazarlar üzerinde derin etkiler bırakmış, edebiyatta natüralizmi tetiklemiştir.

Ütopik RomanMevcut toplumsal düzenin aksaklıklarına karşı ideal, kusursuz bir toplum veya kalkınma modeli tasarlayan eserlerdir. Mizancı Mehmet Murat’ın Turfanda mı Yoksa Turfa mı romanı köy kalkınması yönüyle ütopik özellikler taşır.

Suphi TipiNabizâde Nâzım’ın Zehra romanında iradesi zayıf, içgüdülerine ve zevklerine düşkün olduğu için felakete sürüklenen erkek kahramanı temsil eden bir tiptir.

Mansur BeyMizancı Mehmet Murat’ın Turfanda mı Yoksa Turfa mı romanında ülkeye hizmet aşkıyla yanan, köyde okullar ve fabrikalar açarak kalkınma modeli uygulayan idealist aydın tipidir.

KarabibikNabizâde Nâzım’ın yazdığı, Antalya’nın Temre köyünde geçen, bir çift öküz sahibi olmak ve kızını evlendirmek isteyen yoksul bir köylünün mücadelesini anlatan Türk edebiyatının ilk realist köy hikâyesidir.

Diğer Önemli Bilgiler

Beşir Fuad’ın Trajik İntiharı

Türk edebiyatının ilk pozitivist ve natüralist yazarlarından olan Beşir Fuad, 1887 yılında bilek damarlarını keserek intihar etmiştir. Bu trajik olay, o dönemde yürütülen 'hayalliyyun-hakikiyyun' tartışmalarının ani bir şekilde kapanmasına yol açmıştır.

Turfanda mı Yoksa Turfa mı Romanının İçeriği

Mizancı Mehmet Murat tarafından 1890-1891 yıllarında yayımlanan bu otobiyografik roman, Cezayir’de yetişip İstanbul’a gelen idealist Mansur Bey’in Anadolu’da Veliler Çiftliği’nde başlattığı dar kalkınma ve eğitim projesini konu alır.

Fatma Âliye Hanım’ın Felsefe Eserleri

Osmanlı döneminde kadın hakları ve eğitimi için mücadele eden Fatma Âliye Hanım, 'Terâcim-i Ahvâl-i Felâsife' ve 'Tedkik-i Ersâm' adlarıyla felsefe kitapları yazarak Türkçede felsefe üzerine eser veren ilk Osmanlı kadını unvanını almıştır.

Mehmet Celâl’in Otobiyografik Eseri Küçük Gelin

Mehmet Celâl’in hayatından derin izler taşıyan 'Küçük Gelin' romanı, yazarın genç yaşta Rum kızı Anna’ya duyduğu ve inanç farkı yüzünden kavuşamadığı imkansız aşkı ve sonrasındaki gönül kırıklıklarını çift zincirli bir olay örgüsüyle anlatır.

Selanikli Fazlı Necip’in Asır Gazetesi

Fazlı Necip, babasıyla birlikte 1895 yılında Selanik’te 'Asır' gazetesini kurmuştur. Gazeteciliğe başlaması, onun eserlerindeki dili sadeleştirmesine ve Milli Edebiyat’ın dil anlayışına yaklaşan yerli konular seçmesine zemin hazırlamıştır.

Mizancı Mehmet Murat’ın Rusçadan Çevirisi

Mizancı Mehmet Murat, Rus yazar Aleksandr Sergiyeviç Griboyedov’un eserini 1884 yılında 'Akıldan Belâ' adıyla dört perde olarak Türkçeye çevirmiştir. Bu oyun, Rusçadan yapılan ilk edebi çevirilerin başında gelmektedir.

Seyyie-i Tesamüh Hikâyesinin Konusu

Nabizâde Nâzım’ın bu uzun hikâyesi, yazı hayatına yeni atılan on yedi yaşındaki yeteneksiz Nizamettin adlı bir gencin ünlü bir yazar olma çabasını ve dönemin basın hayatını eleştirel bir yaklaşımla alaya alır.

Mülâhazât-ı Edebiye ve Muhâkemât-ı Edebiye

İsmail Safa’nın gazete ve dergilerde yayımlanan eleştiri yazılarını derleyerek oluşturduğu bu kitaplar, sanat, şiir, kafiye ve üslup konularını incelemesi bakımından Recaizâde Mahmut Ekrem’in Talim-i Edebiyyât’ına benzemektedir.

Ali Kemal’in Paris Musahabeleri Yazı Dizisi

Ali Kemal’in Paris’te öğrenim görürken 'İkdam' gazetesinde 'İkdam’ın Paris Muhabiri' imzasıyla dört yıl boyunca yayımladığı haftalık yazı dizisidir; daha sonra bu yazılar 'Sorbon Darülfünununda Edebiyat-ı Hakîkiye Dersleri' adıyla kitaplaşmıştır.

Sınavda Dikkat Et

Nabizâde Nâzım’ın Karabibik adlı eserinin Türk edebiyatının 'ilk realist köy hikâyesi' olduğunu mutlaka unutmayın; sınavda tür ve ilk eser eşleştirmelerinde çok sık sorulur.
Zehra romanının Türk edebiyatının 'ilk psikolojik roman denemesi' olduğunu ve natüralist akımın 'soyaçekim (irsiyet)' kuralını işlediğini karıştırmayın.
Abdülhalim Memduh’un 'Tarih-i Edebiyat-ı Osmaniye' adlı eserinin Türkçede 'edebiyat tarihi' adını taşıyan ilk eser olduğunu iyi ezberleyin.
Hâlit Ziya’nın 'Hikâye' adlı eserinin romancılık teorisini ve Batı akımlarını (realizm-romantizm) inceleyen ilk kuramsal kitap olduğunu unutmayın.
Beşir Fuad ile Menemenlizâde Mehmet Tâhir arasındaki tartışmanın adının 'hayalliyyun-hakikiyyun' olduğunu ve realizm-romantizm çatışmasını temsil ettiğini not edin.
Mizancı Mehmet Murat’ın 'Turfanda mı Yoksa Turfa mı' romanındaki Mansur Bey tipinin idealist aydın ve köy kalkınması projesini simgelediğini hatırlayın.
Ara Nesil döneminde tiyatronun az gelişmesinin temel nedeninin II. Abdülhamit dönemindeki ağır sansür baskısı olduğunu aklınızda bulundurun.