İnfografik
← Ünite 9
Türk Tiyatrosu

Ünite 9: Cumhuriyet Dönemi, 1970-1980 Dönemi Tiyatromuz

Cumhuriyet Dönemi, 1970-1980 Dönemi Tiyatromuz - kaynak sayfa görseli
Kaynak: ders kitabı, sayfa 185
Muhsin Ertuğrul’un 17 Maddelik Eylem Planı (1974)
1974 yılında İstanbul Şehir Tiyatroları’nın başına gelen Muhsin Ertuğrul, halka yönelik tiyatro faaliyetlerini artırmak amacıyla halka açık provalar, ucuz biletler, semt tiyatroları, tiyatro otobüsleri ve stadyumda tiyatro gibi başlıklardan oluşan 17 maddelik kapsamlı bir program açıklamıştır.
Devrimci Özel Tiyatrolar Derneği’nin Kuruluşu
1974-1975 yıllarında özel tiyatroların kurduğu ilk dernek içindeki ayrışmalar sonucunda; Ankara Sanat Tiyatrosu, Dostlar Tiyatrosu, Ulvi Uraz Tiyatrosu ve Çevre Tiyatrosu bu birlikten ayrılarak muhalif bir duruş sergileyen Devrimci Özel Tiyatrolar Derneği'ni kurmuşlardır.
Üniversite Düzeyinde İkinci Tiyatro Eğitimi Kurumu
1976 yılında Ege Üniversitesi bünyesinde kurulan Güzel Sanatlar Fakültesi Tiyatro Bölümü, Ankara Üniversitesi DTCF Tiyatro Kürsüsü’nden sonra üniversite düzeyinde tiyatro eğitimi veren ikinci önemli kurum olmuş ve daha sonra Dokuz Eylül Üniversitesi Sahne Sanatları Bölümü adını almıştır.
12 Mart 1971 Muhtırası ve Sonrası
Siyasal tarihimize ikinci askeri müdahale olarak geçen 12 Mart Muhtırası, sol hareketlere, üniversitelere, aydınlara ve işçi örgütlenmelerine yönelik kısıtlamaların ve gözdağlarının verildiği, kanun ve nizam hakimiyetinin savunulduğu bir baskı dönemi başlatmıştır.

Anahtar Kavramlar

Epik TiyatroSeyircinin oyuna duygusal olarak kapılmasını (özdeşleşmesini) engelleyen, onu eleştirel bir gözle düşünmeye ve yargılamaya yönelten, Bertolt Brecht tarafından geliştirilen tiyatro biçimidir. Metinde Vasıf Öngören, Oktay Arayıcı ve Başar Sabuncu gibi yazarların eserlerinde bu anlayışın izleri görülür.
Grup YazarlığıBelirli bir politik görüş veya sanat anlayışı doğrultusunda örgütlenen tiyatrolarda, yazarların ortak bir metin oluşturma veya tiyatronun çizgisine uygun oyunlar kaleme alma yöntemidir. Örnek olarak Ankara Sanat Tiyatrosu'nda İsmet Küntay ve Oktay Arayıcı'nın bu statüde çalışması gösterilebilir.
Kabare TiyatrosuGüncel siyasal, toplumsal ve ekonomik olayların taşlamalı, müzikli ve mizahi bir dille eleştirildiği tiyatro türüdür. Türkiye'de bu türün en önemli öncüsü Haldun Taner öncülüğünde kurulan Devekuşu Kabare Tiyatrosu'dur.
Toplumcu TiyatroSanatı toplumun hizmetinde gören, emekçi sınıfların hak arayışını, sömürüyü, sınıf çatışmalarını ve toplumsal adaletsizlikleri irdeleyen dünya görüşüne dayalı tiyatro anlayışıdır. 1970'li yıllarda AST ve Dostlar Tiyatrosu bu anlayışın merkezinde yer almıştır.
Bulvar KomedisiPolitik ve toplumsal iddiadan uzak, daha çok eğlencelik, hafif güldürülere dayanan, küçük burjuva izleyicinin ilgi gösterdiği tiyatro türüdür. 1970'lerin sonundan itibaren yükselişe geçmiştir.
Belgeci TiyatroGerçek olayları, tarihi belgeleri, mahkeme tutanaklarını veya güncel politik gelişmeleri doğrudan sahneye taşıyan, izleyiciyi toplumsal gerçeklikle yüzleştirmeyi amaçlayan tiyatro biçimidir.
Yerinden Yönetim Modeliİstanbul Şehir Tiyatroları'nda 1970'li yıllarda uygulanan, kurumun merkeziyetçi yapıdan kurtarılarak her sahnenin kendi sanat yönetmeni tarafından özerk bir şekilde yönetilmesini savunan idari modeldir.
Oto-sansürSanatçıların ve yazarların, baskı dönemlerinde veya resmi denetim mekanizmalarından çekinerek kendi eserlerindeki eleştirel unsurları ve politik söylemleri bilinçli olarak sınırlaması ya da ayıklaması durumudur.
Sıçan YarışıBireylerin toplumsal ve siyasal olaylardan tamamen soyutlanarak, yalnızca kariyer yapmak, para kazanmak ve kişisel çıkarlarını korumak adına sürekli bir koşturmaca içinde olmasını ifade eden sosyolojik kavramdır.
Sahne Sanatları Bölümü1974 yılında konservatuarların Milli Eğitim Bakanlığı'ndan üniversitelere bağlanması ve 1976'da Ege Üniversitesi'nde tiyatro bölümünün kurulmasıyla gelişen, daha sonra Dokuz Eylül Üniversitesi bünyesinde bu adını alan yükseköğretim tiyatro eğitimi birimidir.
Töre ve Karakter KomedisiTürk tiyatrosunun ilk dönemlerinde Şinasi'nin Şair Evlenmesi ile başlayan, toplumun aksayan yönlerini ya da insan karakterlerinin zayıflıklarını mizaç üzerinden ele alan geleneksel Batı kökenli tiyatro türleridir.
VodvilGenellikle yanlış anlamalara, hareketli olaylara ve hafif güldürü unsurlarına dayanan, derinliği olmayan popüler tiyatro komedi türüdür.
Kamu İktisadi Teşebbüsü (KİT)Devletin sermayesinde pay sahibi olduğu ekonomik kuruluşları ifade eder; 1980 sonrası dönemde Özal politikaları çerçevesinde bu kuruluşların özelleştirilmesi süreci hız kazanmıştır.

Diğer Önemli Bilgiler

Madımak Oteli Olayı (1993)

1980 öncesi Çorum ve Maraş olaylarının bir devamı niteliğinde olan, 1993 yılında Sivas'ta Madımak Oteli'nin ateşe verilmesi sonucu otuzdan fazla sanatçı, yazar ve görevlinin hayatını kaybettiği trajik toplumsal olaydır.

Devekuşu Kabare Tiyatrosu’nun Etkisi

Haldun Taner’in öncülüğünde kurulan Devekuşu Kabare Tiyatrosu; Vatan Kurtaran Şaban, Dün Bugün, Haneler ve Yalan Dünya gibi oyunlarla dönemin siyasal ve toplumsal eleştirisini kabare türünde başarıyla sahnelemiştir.

1402 Sayılı Yasa Uygulamaları

12 Eylül 1980 darbesi sonrasında yürürlüğe konulan 1402 sayılı yasa uyarınca, birçok üniversite öğretim üyesi ve resmi kurumlardaki sanatçı görevlerinden uzaklaştırılmış, tiyatro ve sanat hayatı ağır bir darbe almıştır.

Konservatuarların Üniversitelere Bağlanması (1974)

Türkiye'de tiyatro ve sanat eğitiminde dönüm noktası niteliğinde bir gelişme olarak, 1974 yılında konservatuarlar Milli Eğitim Bakanlığı bünyesinden alınarak üniversitelerin bünyesine dahil edilmiştir.

İsmet Küntay Ödülü ve Tiyatro 75

1974 yılında yitirilen değerli yazar İsmet Küntay anısına verilen ödüller ve 1975 yılında düzenlenen etkinlikler, dönemin tiyatro eleştirisi ve düşünsel birikiminin en canlı örneklerini oluşturmuş, Özdemir Nutku gibi isimler bu süreçte önemli konuşmalar yapmıştır.

Sınavda Dikkat Et

  • Sınavlarda 1970-1980 dönemi oyun yazarlığının temel belirleyicisinin 'Brecht etkisi' ve 'toplumcu dünya görüşü' olduğu unutulmamalıdır.
  • Muhsin Ertuğrul'un 1974'te İstanbul Şehir Tiyatroları'nda başlattığı 17 maddelik program ve Ahmet İsvan'ın belediye başkanlığı sınavda sıklıkla sorulan detaylardır.
  • Ankara Sanat Tiyatrosu (AST) ve Dostlar Tiyatrosu'nun öncülüğünü yaptığı 'devrimci tiyatro' ve 'grup yazarlığı' kavramları bu döneme özgüdür.
  • 1976 yılında Ege Üniversitesi'nde kurulan (daha sonra DEÜ Sahne Sanatları olan) tiyatro bölümünün önemi karıştırılmamalıdır.
  • 1974 yılında konservatuarların Milli Eğitim Bakanlığı'ndan üniversitelere bağlandığı bilgisi kritik bir tarih detayıdır.
  • 1980 sonrasında darbe baskısı, 1402 sayılı yasa ve oto-sansür olgusunun tiyatro üzerindeki yıkıcı etkileri sınav sorusu olarak gelebilir.
  • İşçi sınıfını anlatan oyunlar ile köy/göç temalı oyunların yazarları (Örn: Başar Sabuncu, Recep Bilginer, Bilgesu Erenus) birbirine karıştırılmamalıdır.