Ders kitabının açık uçlu alıştırmaları. Bunlar çoktan seçmeli sınav sorusu değil — düşünmeni, araştırmanı, kendi cümlelerinle anlatmanı isteyen etkinlikler. Kitabın verdiği örnek yanıtlar kapalı duruyor; önce kendin dene.
Sıra Sizde 1
Biçimbilgisi, geniş anlamda kelimelerin iç yapılarıyla ilgilenir. Çekim ve türetim kavramları da biçimbilgisinin merkezindedir ve bu kavramlar, bir dilin işleyişinde temel unsurlar arasında yer alır. Çekim, daha çok bir kelimenin farklı biçimlerini ifade eder ve dilbilgisel bir amaçla cümleye katılır. Türetim ise bir ekle yeni kelime yapımı demektir. Gramerciler arasında Türkçedeki çoğu çekim ve yapım ekinin türü konusunda bir uyum göze çarparken bazı ekler konusunda bir birlik görülmez.
Sıra Sizde 2
Yukarıda örnek olarak verilen barış- ve güreş- kelimelerinin üzerinde düşünün ve gelişimlerini araştırın.
Kitabın yanıtı
Barış- kelimesinin gelişimi oldukça ilginçtir. Türkiye Türkçesinde var- biçiminde yer alan kelime eskinden bar- biçimindeydi; işteşlik eki, bar- fiiline getirilerek yapılmış ve bu biçim günümüze kadar korunmuştur. Diğer taraftan güreş- (Ağızlarda güleş- biçiminde de kullanılır.) fiilinin kökü kür kelimesine dayanır. Divanü Lügati’t-Türk’te kür ‘yiğit, sarsılmaz, pek yürekli, kabadayı’ anlamıyla kür er ‘yiğit, sarsılmaz, pek yürekli, kabadayı adam’ biçiminde geçer (Atalay 1939: 324). Bu isim +A- isimden fiil yapım ekiyle fiilleşmiş ve üzerine işteşlik eki –ş- getirilerek güreş- biçimi ortaya çıkmıştır.
Alıştırma 1myders hazırladı
Dönüşlülük ve edilgenlik eklerinin her fiile uygulanamayacağı kuralını göz önünde bulundurarak; 'çiz-', 'yaz-' ve 'kes-' fiillerinin edilgen biçimlerini yazdıktan sonra bu fiillerin dönüşlü türetimlerinin neden hatalı (*çiz-in-, *kes-in-) olduğunu anlamsal ve sözcükleşme ölçütleri bakımından açıklayınız.
Yanıt / ipucu
Bu fiillerin dönüşlü biçimleri anlamsal sınırlılık ve daha sözcükleşmiş olmaları nedeniyle bu ekleri almaz; sadece edilgen biçimleri (çizil-, kesil-) mümkündür.
Alıştırma 2myders hazırladı
Fiil çatılarının ardışık kullanımındaki hiyerarşik sıralama kuralına sadık kalarak, 'giy-' fiiline sırasıyla dönüşlülük, işteşlik, ettirgenlik ve edilgenlik eklerini uygulayıp ortaya çıkan türetilmiş biçimi adım adım gösteriniz.
Yanıt / ipucu
Kökten gövdeye doğru sıralama uygulandığında elde edilen doğru biçim 'giy-n-eş-tir-il-' şeklindedir.
Alıştırma 3myders hazırladı
Ettirgenlik eklerinin dağılım kurallarını inceleyerek; ünlüyle biten tek heceli fiillere, sonorant ünsüzlerle biten çok heceli fiillere ve ç, ş, t ünsüzleriyle biten tabanlara gelen ettirgenlik eklerine ('-DXr-', '-(X)t-', '-(X)r-') metinden birer örnek fiil bulunuz.
Yanıt / ipucu
Ünlüyle biten için ye-dîr-, sonorant ünsüzle biten için anlat-, ç/ş/t ile biten için ise pi-şir- örnekleri verilebilir.
