Ünite 7: Sözlüksel Kelime Yapımı-2 — Önemli Kavramlar

Öznenin kendi yaptığı işten yine kendisinin doğrudan veya dolaylı olarak etkilendiğini bildiren fiillerdir. -(X)n- veya -(X)l- ekleriyle yapılır; örneğin 'Adam yıkandı' cümlesinde yıkamak fiili dönüşlü yapılmıştır.

Öznenin işi yapan değil, yapılan işten etkilenen konumda olduğu fiillerdir. -(X)l- veya -(X)n- ekleriyle türetilir ve cümlenin nesnesi sözde özne konumuna geçer; örneğin 'Fidanlar sulandı'.

Fiilde bildirilen işin en az iki katılımcı tarafından karşılıklı veya birlikte yapıldığını gösteren fiillerdir. -(X)ş- ekiyle kurulur; örneğin 'Çocuklar dövüştüler' cümlesinde karşılıklı yapılma anlamı vardır.

Geçişli veya geçişsiz bir fiilin geçişlilik derecesini artırarak işin başka birisine yaptırıldığını bildiren çatıdır. -DXr-, -(X)t-, -(X)r-, -Ar- ekleriyle yapılır; örneğin 'Adam çocuğu güldürdü'.

Geçişsiz (nesne alamayan) fiillerin ettirgenlik ekleri alarak geçişli (nesne alabilir) duruma getirilmesiyle oluşan yapılardır. Örneğin 'Çocuk güldü' geçişsizken, 'Adam çocuğu güldürdü' cümlesi oldurgan yapıdır.

Edilgen çatılı cümlelerde, gerçek öznenin bulunmadığı durumlarda nesne konumundan özne konumuna yükselen ancak anlamsal olarak nesne rolünü devam ettiren unsurudur. Geleneksel gramerde bu terimin anlamsal içeriği tartışmalıdır.

Türkçe ve Japonca gibi bazı dillerde geçişsiz fiillerin de edilgen yapıya dönüştürülebilmesi sonucu ortaya çıkan, ortada nesne ve dolayısıyla gerçek bir öznenin bulunmadığı yapıdır. Örneğin 'Otobüse binildi'.

Dilde işlek olmayan, etken ve ettirgen biçimleri birbirlerinden bağımsız olan ve biçimbilgisel olarak aralarında türetim bağı bulunmayan yapılardır. Örneğin İngilizcedeki 'kill' ve 'die' veya Türkçedeki 'gel- > getir-'.

Fiil kök veya gövdelerine getirilen özel eklerle türetilen, fiillerin yüklem olma gücünü kısmen korurken cümlede isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılan bitimsiz fiil biçimleridir. Örnek: 'gelmek', 'gelen', 'gelerek'.

Fiilimsi ekleri (-mA, -mAk, -(y)Xş) ile türetilen ve cümle içinde isim gibi davranarak özne, nesne veya tümleç olabilen bitimsiz fiil biçimidir. Örnek: 'Kitabını dün sana evde vermek istedim.'

Fiilimsi ekleriyle (-DXK, -(y)AcAk, -(y)An, -mXş vb.) türetilerek isimleri niteleyen ve sıfat görevinde kullanılan bitimsiz fiil biçimidir. Örnek: 'Kitabını dün sana evde veren çocuk'.

Fiilimsi ekleriyle türetilerek fiilleri, fiilimsileri veya cümleleri zaman, durum vb. yönlerden niteleyen, yan cümle kuran bitimsiz fiil biçimidir. Örnek: 'Kitabını dün sana evde vererek okumanı istemişti.'

Noam Chomsky'nin görüşüne göre insan zihninin herhangi bir dilin programını öğrenmeye elverişli kalıtsal ve doğuştan getirdiği ön donanımdır. Rastgele olmayıp ana çizgileri biyolojik olarak belirlenmiştir.