İnfografik
← Ünite 7
Türkçe Biçim Bilgisi

Ünite 7: Sözlüksel Kelime Yapımı-2

Sözlüksel Kelime Yapımı-2 - kaynak sayfa görseli
Kaynak: ders kitabı, sayfa 158
Comrie'nin Ettirgen Sınıflandırması (1989)
Bernard Comrie ettirgen yapıları anlamsal açıdan doğrudan veya dolaylı yapılma; formal açıdan ise analitik, morfolojik ve sözcüksel ettirgenler olmak üzere üç grupta incelemiştir. Türkçedeki ekli yapılar morfolojik ettirgenler sınıfına girer.
Güncel Türkçe Sözlük'teki Düzensizlikler
Türkçede çatılı fiiller sözlüklerde yer alırken bazı düzensizlikler görülür. Örneğin yazmak fiilinin 'yazdırmak', 'yazılmak', 'yazdırtmak' biçimleri sözlükte varken, 'yazdırılmak' gibi üçlü çatı eki almış biçimler Güncel Türkçe Sözlük'e dahil edilmemiştir.
Güreş- Fiilinin Etimolojik Kökeni
İşteş fiillerden olan güreş- kelimesi Divânü Lügâtü't-Türk'te yer alan 'kür' (yiğit, sarsılmaz, kabadayı) köküne dayanmaktadır. Bu isim kökü '+A-' yapım ekiyle fiilleşmiş, üzerine ebenen '-ş-' işteşlik ekiyle bugünkü biçimini almıştır.
Noam Chomsky ve Doğuştan Dil Yetisi
1950'lerde ünlü dilbilimci Noam Chomsky, insanların zihninde kalıtımsal bir dil bilgisi olduğunu öne sürmüştür. Zihnimiz bir dili edinebilmek için gerekli verileri doğuştan getiren 'dil yetisi' adı verilen ön donanımla dünyaya gelmektedir.

Anahtar Kavramlar

Dönüşlü FiilÖznenin kendi yaptığı işten yine kendisinin doğrudan veya dolaylı olarak etkilendiğini bildiren fiillerdir. -(X)n- veya -(X)l- ekleriyle yapılır; örneğin 'Adam yıkandı' cümlesinde yıkamak fiili dönüşlü yapılmıştır.
Edilgen FiilÖznenin işi yapan değil, yapılan işten etkilenen konumda olduğu fiillerdir. -(X)l- veya -(X)n- ekleriyle türetilir ve cümlenin nesnesi sözde özne konumuna geçer; örneğin 'Fidanlar sulandı'.
İşteş FiilFiilde bildirilen işin en az iki katılımcı tarafından karşılıklı veya birlikte yapıldığını gösteren fiillerdir. -(X)ş- ekiyle kurulur; örneğin 'Çocuklar dövüştüler' cümlesinde karşılıklı yapılma anlamı vardır.
Ettirgen FiilGeçişli veya geçişsiz bir fiilin geçişlilik derecesini artırarak işin başka birisine yaptırıldığını bildiren çatıdır. -DXr-, -(X)t-, -(X)r-, -Ar- ekleriyle yapılır; örneğin 'Adam çocuğu güldürdü'.
Oldurgan FiilGeçişsiz (nesne alamayan) fiillerin ettirgenlik ekleri alarak geçişli (nesne alabilir) duruma getirilmesiyle oluşan yapılardır. Örneğin 'Çocuk güldü' geçişsizken, 'Adam çocuğu güldürdü' cümlesi oldurgan yapıdır.
Sözde ÖzneEdilgen çatılı cümlelerde, gerçek öznenin bulunmadığı durumlarda nesne konumundan özne konumuna yükselen ancak anlamsal olarak nesne rolünü devam ettiren unsurudur. Geleneksel gramerde bu terimin anlamsal içeriği tartışmalıdır.
Öznesiz Edilgen YapıTürkçe ve Japonca gibi bazı dillerde geçişsiz fiillerin de edilgen yapıya dönüştürülebilmesi sonucu ortaya çıkan, ortada nesne ve dolayısıyla gerçek bir öznenin bulunmadığı yapıdır. Örneğin 'Otobüse binildi'.
Sözcüksel EttirgenDilde işlek olmayan, etken ve ettirgen biçimleri birbirlerinden bağımsız olan ve biçimbilgisel olarak aralarında türetim bağı bulunmayan yapılardır. Örneğin İngilizcedeki 'kill' ve 'die' veya Türkçedeki 'gel- > getir-'.
Fiilimsi (Eylemsi)Fiil kök veya gövdelerine getirilen özel eklerle türetilen, fiillerin yüklem olma gücünü kısmen korurken cümlede isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılan bitimsiz fiil biçimleridir. Örnek: 'gelmek', 'gelen', 'gelerek'.
İsim-fiil (Mastar)Fiilimsi ekleri (-mA, -mAk, -(y)Xş) ile türetilen ve cümle içinde isim gibi davranarak özne, nesne veya tümleç olabilen bitimsiz fiil biçimidir. Örnek: 'Kitabını dün sana evde vermek istedim.'
Sıfat-fiil (Ortaç)Fiilimsi ekleriyle (-DXK, -(y)AcAk, -(y)An, -mXş vb.) türetilerek isimleri niteleyen ve sıfat görevinde kullanılan bitimsiz fiil biçimidir. Örnek: 'Kitabını dün sana evde veren çocuk'.
Zarf-fiil (Ulaç / Bağfiil)Fiilimsi ekleriyle türetilerek fiilleri, fiilimsileri veya cümleleri zaman, durum vb. yönlerden niteleyen, yan cümle kuran bitimsiz fiil biçimidir. Örnek: 'Kitabını dün sana evde vererek okumanı istemişti.'
Dil Yetisi (Chomsky)Noam Chomsky'nin görüşüne göre insan zihninin herhangi bir dilin programını öğrenmeye elverişli kalıtsal ve doğuştan getirdiği ön donanımdır. Rastgele olmayıp ana çizgileri biyolojik olarak belirlenmiştir.

Diğer Önemli Bilgiler

Zehra Hanım'ın Dil Algısı ve Dünya Görüşü

Köylü ve okuma yazması olmayan Zehra Hanım'ın İstanbul'a yerleştikten sonra sorduğu 'Fransızlar Türkçedeki doğru adları bilmeden nasıl anlaşıyorlar?' sorusu, dil ile dünya bilgisi arasındaki ilişkiyi sorgulayan felsefi ve can alıcı bir boyuta sahiptir.

Morfolojik Ettirgen Geçiş Tablosu (Tablo 7.1)

Geçişsiz bir fiil ettirgen yapıldığında özne nesneye dönüşür; iki unsurlu etken cümle üç unsurlu ettirgen cümleye evrilir. Üç değerli fiillerde ise etken cümlenin öznesi 'vasıtasıyla / aracılığıyla' edatlarıyla zarf pozisyonuna taşınır.

Sözcük Türetme Kapasitesi Karşılaştırması

Sondan eklemeli bir dil olan Türkçe, Hint-Avrupa dilleriyle karşılaştırıldığında tek bir kökten 'göz -> gözlük -> gözlükçü -> gözlükçülük' gibi çok sayıda türetim yapabilme ve eklerle tek sözcüklü cümleler (evinizdeyiz) kurabilme üstünlüğüne sahiptir.

Beyindeki Dil Merkezleri ve Afazi

Beyin üzerine yapılan incelemeler, herkesin beyininde aynı bölgelerde dil merkezleri olduğunu göstermiştir. Beynin farklı bölgelerinin zedelenmesi dil yetisinde farklı yitimlere (afazi) yol açarken, zedelenen yer ile yitim türü arasındaki bağıntı sabittir.

Tarihsel Süreçte Ettirgen Eklerindeki Değişim

Fiillerin aldığı ettirgenlik ekleri zamanla değişebilmektedir. Örneğin sız- fiili eskiden 'sızır-' biçiminde ettirgen yapılırken günümüzde 'sızdır-' şeklindedir; benzer şekilde öl- fiili eskiden 'ölür-' iken günümüzde 'öldür-' olmuştur.

Sınavda Dikkat Et

  • Dönüşlü ve edilgen eklerinin (-(X)n-, -(X)l-) her fiile gelmediğini, anlamsal sınırlılıklar nedeniyle (*yazın-, *çizin- gibi) hatalı türetimler olabileceğini unutmayın.
  • Ettirgenlik eklerinden -DXr-'nin ünlüyle biten tek heceli ve ünsüzle biten fiillere geldiğini, -(X)t-'nin ise çok heceli l, r sesleriyle biten fiillere geldiğini karıştırmayın.
  • Ettirgen yapı dönüşümlerinde (Tablo 7.1) geçişsiz fiilin öznesinin nesneye, geçişli fiilin öznesinin dolaylı tümlece dönüştüğünü hiyerarşik kuralıyla ezberleyin.
  • Öznesiz edilgen yapının Türkçe ve Japonca gibi dillerde geçişsiz fiillerle yapılabildiğini (Örn: 'Otobüse binildi') iyi kavrayın.
  • Edilgen çatıda sadece belirtme durum eki (-i) almış nesnelerin sözde özne (özne) konumuna geçebileceğini, yönelme veya ayrılma ekli nesnelerin değişmediğini unutmayın.
  • Fiilimsilerin yapı bakımından kelimeyi türetmesine rağmen, fiil özelliğini (öge alma gücünü) kaybetmediğini ve çekim ekleriyle aynı pozisyonda yer aldığını sınavda göz ardı etmeyin.
  • Güncel Türkçe Sözlük'te üçlü çatı eki almış türetilmiş fiillerin (yazdırılmak vb.) yer almadığı istisnai durumuna dikkat edin.