Ünite 8: Sözdizimsel Kelime Yapımı: Fiilimsiler

Sözdizimsel Kelime Yapımı: Fiilimsiler - kaynak sayfa görseli

Kaynak: ders kitabı, sayfa 170

Türkiye Türkçesinde Eylemsiler (Özlem Deniz Yılmaz, 2009)

Büyük ölçüde geleneksel dil bilgisi anlayışıyla hazırlanmış olan bu eser, Türk Dil Kurumu tarafından 2009 yılında Ankara'da yayımlanmış ve fiilimsiler konusunu ayrıntılı olarak ele almıştır.

Türkiye Türkçesinde Eylemsilerle Kurulan Tümcelerin Yapısı (Turgay Sebzecioğlu, 2004)

Mersin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü'nde tamamlanan bu yüksek lisans tezi, dil bilimcilerin görüşlerini yansıtması bakımından bağımlılaştırma ekleri ve yan cümle yapılarında önemli bir akademik çalışmadır.

Hacettepe Üniversitesi Bilgi İşlem Merkezi Terim Çalışmaları

Aydın Köksal ve ekibi tarafından meslek yaşamının başlangıcından itibaren sürdürülen terim çalışmaları, 'bellenir işlem kodları' ve 'bilgisayar' gibi özgün bilişim terimlerinin günlük yaşantıda sınanmasını sağlamıştır.

Bilişim Terimleri Sözlüğü Çalışması

Elektrik Mühendisliği Bilişim Özel Sayısı'nda (Ağustos-Eylül 1971) yayımlanan ve yaklaşık 1000 terimi bulduğu belirtilen liste, Türkçenin doğal yapısı içinde tutarlı bir bilişim Türkçesi oluşturmak amacıyla geliştirilmiştir.

Anahtar Kavramlar

Sözdizimsel Kelime YapımıDil bilimsel açıdan kelimelerin sadece morfolojik olarak değil, cümle içinde birleşerek yan cümleler ve karmaşık sözdizimsel yapılar oluşturma sürecidir. Örneğin fiilimsi ekleriyle kurulan yapılar bu kapsama girer.

YüklemleştiriciBir kelimenin cümle içerisinde yüklem olarak kullanılmasını sağlayan eklerdir. Bu eklerin bir kısmı bitmiş cümleler kurarken, bir kısmı -mak, -ıp, -an gibi bağımlı cümle oluşturur.

Bağımlı Cümle (Yan Cümle)Ana cümlelerden sonlarına aldıkları eklerle ayrılan ve bir cümlenin sahip olduğu her türlü özne, nesne, tümleç gibi ögelere sahip olabilen yapılardır. Örneğin 'Çocuk, koşarak geldi' cümlesindeki 'koşarak' bir yan cümledir.

İsimfiilFiillerin veya fiillerin gösterdiği oluşun adını yapan eklerdir (-mak, -ma, -(y)iş vb.). Fiillere eklenebilir ve isimlerin aldığı her eki alabilirler, örneğin 'gel-mek', 'gül-üş'.

Olgu CümleciğiYüklemin gösterdiği eylemin gerçekleşmiş olduğunu bildiren yan cümlelerdir. -dık, -(y)iş, -(y)acak ekleriyle kurulur, örneğin 'Can kitabı al-dığını unuttu'.

Devinim CümleciğiYüklemin gösterdiği eylemin henüz gerçekleşmemiş olduğunu bildiren yan cümlelerdir. -ma, -mak ekleriyle kurulur, örneğin 'Can kitabı al-mayı unuttu'.

SıfatfiilFiilleri sıfatlaştırarak sıfat tamlamaları içinde niteleyici olarak kullanılmalarını sağlayan ve sözdizimsel isimleştirici işlevi gören eklerdir. Örnek: 'gülen ayva', 'koşan çocuk'.

Geçici İsimNitelenen isim ögesinin düştüğü ve sıfatfiil ekli yapının tek başına kullanılarak ismin alabildiği her eki alabildiği durumlarda ortaya çıkan yapılardır. Örnek: 'Gelen adamı tanıyorum' yerine 'Gelen-i tanıyorum'.

ZarffiilFiilleri ve bu fiillere bağlı cümle ögelerini başka fiillere bağlayarak zaman, koşul, tarz, neden-sonuç gibi anlam ilişkileri kuran eklerdir. Örnek: 'gülerek gitti', 'gelince görüşürüz'.

SözlükselleşmeBir yapının zamanla anlam daralması veya değişimi uğrayarak kalıcı bir kelime (isim) haline gelmesi durumudur. Örneğin 'gelir' (kazanç), 'gider' (masraf) sözcüklerinde olduğu gibi.

Kalıcı İsimFiilimsi eklerini alarak fiillik anlamından uzaklaşan ve artık kalıcı bir varlık, kavram veya nesnenin adı olan sözcüklerdir. Örnek: 'dolmuş', 'çakmak', 'dondurma'.

Bölünmüş ÖgelerSıfatfiil ve isimfiil yapılarında niteleyen ve nitelenen ögelerin arasına başka unsurların girdiği veya cümle içinde yayıldığı yapılardır. Örnek: 'Ayşe’nin kilidini değiştireceği mücevher kutusu'.

Biçim Bilgisi (Morfoloji)Dildeki anlamlı ve işlevli en küçük birimler olan kelimelerin yapı, işlev ve kullanımını inceleyen dil bilgisi koludur.

Bağımlılaştırma EkiFiilleri ana cümleye bağlayan ve yan cümle kurma işlevi gören fiilimsi eklerinin dil bilimindeki karşılığıdır. Örnek: -(y)an, -dık, -(y)arak vb.

Bilişim TürkçesiBilgisayar, bilişim ve teknoloji alanındaki yabancı kökenli terimlerin, Türkçenin doğal yapısı içinde kurallı ve tutarlı bir şekilde türetilmesiyle oluşan özgün terim bütünlüğüdür.

Diğer Önemli Bilgiler

Anadolu Üniversitesi Genel Dilbilim-I Yayını (2012)

Sumru Özsoy, Ayşe Balcı ve Ümit Deniz Turan tarafından kaleme alınan 2012 tarihli bu eser, fiilimsi eklerinin olgu cümlecikleri (-dık, -(y)iş, -(y)acak) ve devinim cümlecikleri (-ma, -mak) olarak sınıflandırılmasında temel kaynaklardandır.

Türk Dil Kurumu ve Bilişim Terimleri

TDK yöneticileri, Bilişim Terimleri Sözlüğü'nün yayımlanmasındaki yararı belirtmiş; 'bilgisayar' başta olmak üzere bazı terimleri Türk Dili Dergisi'nde kamuya duyurarak Türkçenin kurallı türetme gücünü desteklemiştir.

Lars Johanson’ın Fiilimsi Önermeleri Çalışması (1975)

1975 yılında TDK Bilimsel Bildirilerinde yayımlanan makalede Johanson, Türkçe fiilimsi önermelerinin 'tam bir düşünceyi' anlatamadığı yolundaki itirazların anlamsız olduğunu ve Batı dilleriyle yapısal koşutluklar taşıdığını vurgulamıştır.

Éva Ágnes Csató’nun Fiilimsi Araştırması (1990)

1990 yılında yayımlanan 'Non-finite verbal constructions in Turkish' adlı çalışmasında Csató, fiilimsi içeren bağımlı cümlelerin ana cümlelere biçimsel olarak çok benzediğini ve aralarındaki tek farkın yüklemleştirici seçimi olduğunu belirtmiştir.

Neşe Atabay ve Arkadaşlarının Türkiye Türkçesinin Sözdizimi (1981)

TDK tarafından 1981 yılında yayımlanan bu eser, kalıcı isimler ve sıfat tamlaması içinde nitelenen ögelerin düşmesi (tükenmez kalem, dolmuş vb.) konularında temel başvuru kaynakları arasında yer almaktadır.

Aslı Gökel ve Celia Kerslake’in Türkçe Grameri (2005)

2005 yılında Londra ve New York'ta yayımlanan 'Turkish: A Comprehensive Grammar' adlı kapsamlı gramer kitabında, dolaylı tümleç alan yan cümlelerde -dık ekli biçimlerin -ma'lı biçimlerle yer değiştirebileceği örneklenmiştir.

Gülsevim ve Gürer'in Zarffiil Sınıflandırması (2001)

AKÜ Eğitim Fakültesi Dergisi'nde 2001 yılında yayımlanan makalede, zarffiil eklerinin yapısal çeşitliliği, kişi belirten ekleri alıp almama durumları ve anlamsal işlevleri ayrıntılı olarak incelenmiştir.

Sınavda Dikkat Et

Fiilimsilerin ana cümle ögelerini (özne, nesne, tümleç) aynen alabildiğini unutmayın; bu özellik onları sıradan yapım eklerinden ayırır.
-mak isimfiil ekinin ilgi, iyelik ve çoğul eklerini alamadığını, ancak -ma ekinin bu ekleri alabildiğini karıştırmayın.
Olgu cümlecği ile devinim cümlecği ayrımına dikkat edin: -dık, -(y)iş, -(y)acak olgu; -ma, -mak ise devinim bildiren eklerdir.
-dık ve -(y)acak eklerinin hem sıfatfiil hem de isimfiil (doğrudan ana cümle yüklemine bağlanabilme) işlevine sahip olduğunu unutmayın.
Zarffiil eklerinden bazıların (örneğin -dikçe, -dikten sonra) iyelik eki alamadığını, bazılarının ise alabildiğini sınavda ayırt edebilmelisiniz.
-(y)ar, -(y)ır ve -maz eklerinin zarffiil/bağımlılaştırma bölümünde yer almamasının temel sebebinin isimleştirme işlevlerinin olmaması olduğunu unutmayın.