Ana Sayfa » Anadolu Üniversitesi AÖF » Türk Dili ve Edebiyatı Lisans Programı » Türkçe Biçim Bilgisi

Ünite 8: Sözdizimsel Kelime Yapımı: Fiilimsiler — Kavram Eşleştirme

Tur 1 / 30 / 5 eşleşti

Önce bir kavram seç, sonra karşılığı olan tanıma dokun.

Kavramlar

Tanımlar

Yukarıdan bir kavram seç.

Sözdizimsel Kelime Yapımı — Dil bilimsel açıdan kelimelerin sadece morfolojik olarak değil, cümle içinde birleşerek yan cümleler ve karmaşık sözdizimsel yapılar oluşturma sürecidir. Örneğin fiilimsi ekleriyle kurulan yapılar bu kapsama girer.

Yüklemleştirici — Bir kelimenin cümle içerisinde yüklem olarak kullanılmasını sağlayan eklerdir. Bu eklerin bir kısmı bitmiş cümleler kurarken, bir kısmı -mak, -ıp, -an gibi bağımlı cümle oluşturur.

Bağımlı Cümle (Yan Cümle) — Ana cümlelerden sonlarına aldıkları eklerle ayrılan ve bir cümlenin sahip olduğu her türlü özne, nesne, tümleç gibi ögelere sahip olabilen yapılardır. Örneğin 'Çocuk, koşarak geldi' cümlesindeki 'koşarak' bir yan cümledir.

İsimfiil — Fiillerin veya fiillerin gösterdiği oluşun adını yapan eklerdir (-mak, -ma, -(y)iş vb.). Fiillere eklenebilir ve isimlerin aldığı her eki alabilirler, örneğin 'gel-mek', 'gül-üş'.

Olgu Cümleciği — Yüklemin gösterdiği eylemin gerçekleşmiş olduğunu bildiren yan cümlelerdir. -dık, -(y)iş, -(y)acak ekleriyle kurulur, örneğin 'Can kitabı al-dığını unuttu'.

Devinim Cümleciği — Yüklemin gösterdiği eylemin henüz gerçekleşmemiş olduğunu bildiren yan cümlelerdir. -ma, -mak ekleriyle kurulur, örneğin 'Can kitabı al-mayı unuttu'.

Sıfatfiil — Fiilleri sıfatlaştırarak sıfat tamlamaları içinde niteleyici olarak kullanılmalarını sağlayan ve sözdizimsel isimleştirici işlevi gören eklerdir. Örnek: 'gülen ayva', 'koşan çocuk'.

Geçici İsim — Nitelenen isim ögesinin düştüğü ve sıfatfiil ekli yapının tek başına kullanılarak ismin alabildiği her eki alabildiği durumlarda ortaya çıkan yapılardır. Örnek: 'Gelen adamı tanıyorum' yerine 'Gelen-i tanıyorum'.

Zarffiil — Fiilleri ve bu fiillere bağlı cümle ögelerini başka fiillere bağlayarak zaman, koşul, tarz, neden-sonuç gibi anlam ilişkileri kuran eklerdir. Örnek: 'gülerek gitti', 'gelince görüşürüz'.

Sözlükselleşme — Bir yapının zamanla anlam daralması veya değişimi uğrayarak kalıcı bir kelime (isim) haline gelmesi durumudur. Örneğin 'gelir' (kazanç), 'gider' (masraf) sözcüklerinde olduğu gibi.

Kalıcı İsim — Fiilimsi eklerini alarak fiillik anlamından uzaklaşan ve artık kalıcı bir varlık, kavram veya nesnenin adı olan sözcüklerdir. Örnek: 'dolmuş', 'çakmak', 'dondurma'.

Bölünmüş Ögeler — Sıfatfiil ve isimfiil yapılarında niteleyen ve nitelenen ögelerin arasına başka unsurların girdiği veya cümle içinde yayıldığı yapılardır. Örnek: 'Ayşe’nin kilidini değiştireceği mücevher kutusu'.

Biçim Bilgisi (Morfoloji) — Dildeki anlamlı ve işlevli en küçük birimler olan kelimelerin yapı, işlev ve kullanımını inceleyen dil bilgisi koludur.

Bağımlılaştırma Eki — Fiilleri ana cümleye bağlayan ve yan cümle kurma işlevi gören fiilimsi eklerinin dil bilimindeki karşılığıdır. Örnek: -(y)an, -dık, -(y)arak vb.

Bilişim Türkçesi — Bilgisayar, bilişim ve teknoloji alanındaki yabancı kökenli terimlerin, Türkçenin doğal yapısı içinde kurallı ve tutarlı bir şekilde türetilmesiyle oluşan özgün terim bütünlüğüdür.