Ünite 8: Sözdizimsel Kelime Yapımı: Fiilimsiler — Önemli Kavramlar

Dil bilimsel açıdan kelimelerin sadece morfolojik olarak değil, cümle içinde birleşerek yan cümleler ve karmaşık sözdizimsel yapılar oluşturma sürecidir. Örneğin fiilimsi ekleriyle kurulan yapılar bu kapsama girer.

Bir kelimenin cümle içerisinde yüklem olarak kullanılmasını sağlayan eklerdir. Bu eklerin bir kısmı bitmiş cümleler kurarken, bir kısmı -mak, -ıp, -an gibi bağımlı cümle oluşturur.

Ana cümlelerden sonlarına aldıkları eklerle ayrılan ve bir cümlenin sahip olduğu her türlü özne, nesne, tümleç gibi ögelere sahip olabilen yapılardır. Örneğin 'Çocuk, koşarak geldi' cümlesindeki 'koşarak' bir yan cümledir.

Fiillerin veya fiillerin gösterdiği oluşun adını yapan eklerdir (-mak, -ma, -(y)iş vb.). Fiillere eklenebilir ve isimlerin aldığı her eki alabilirler, örneğin 'gel-mek', 'gül-üş'.

Yüklemin gösterdiği eylemin gerçekleşmiş olduğunu bildiren yan cümlelerdir. -dık, -(y)iş, -(y)acak ekleriyle kurulur, örneğin 'Can kitabı al-dığını unuttu'.

Yüklemin gösterdiği eylemin henüz gerçekleşmemiş olduğunu bildiren yan cümlelerdir. -ma, -mak ekleriyle kurulur, örneğin 'Can kitabı al-mayı unuttu'.

Fiilleri sıfatlaştırarak sıfat tamlamaları içinde niteleyici olarak kullanılmalarını sağlayan ve sözdizimsel isimleştirici işlevi gören eklerdir. Örnek: 'gülen ayva', 'koşan çocuk'.

Nitelenen isim ögesinin düştüğü ve sıfatfiil ekli yapının tek başına kullanılarak ismin alabildiği her eki alabildiği durumlarda ortaya çıkan yapılardır. Örnek: 'Gelen adamı tanıyorum' yerine 'Gelen-i tanıyorum'.

Fiilleri ve bu fiillere bağlı cümle ögelerini başka fiillere bağlayarak zaman, koşul, tarz, neden-sonuç gibi anlam ilişkileri kuran eklerdir. Örnek: 'gülerek gitti', 'gelince görüşürüz'.

Bir yapının zamanla anlam daralması veya değişimi uğrayarak kalıcı bir kelime (isim) haline gelmesi durumudur. Örneğin 'gelir' (kazanç), 'gider' (masraf) sözcüklerinde olduğu gibi.

Fiilimsi eklerini alarak fiillik anlamından uzaklaşan ve artık kalıcı bir varlık, kavram veya nesnenin adı olan sözcüklerdir. Örnek: 'dolmuş', 'çakmak', 'dondurma'.

Sıfatfiil ve isimfiil yapılarında niteleyen ve nitelenen ögelerin arasına başka unsurların girdiği veya cümle içinde yayıldığı yapılardır. Örnek: 'Ayşe’nin kilidini değiştireceği mücevher kutusu'.

Dildeki anlamlı ve işlevli en küçük birimler olan kelimelerin yapı, işlev ve kullanımını inceleyen dil bilgisi koludur.

Fiilleri ana cümleye bağlayan ve yan cümle kurma işlevi gören fiilimsi eklerinin dil bilimindeki karşılığıdır. Örnek: -(y)an, -dık, -(y)arak vb.

Bilgisayar, bilişim ve teknoloji alanındaki yabancı kökenli terimlerin, Türkçenin doğal yapısı içinde kurallı ve tutarlı bir şekilde türetilmesiyle oluşan özgün terim bütünlüğüdür.