Ana Sayfa » Anadolu Üniversitesi AÖF » Türk Dili ve Edebiyatı Lisans Programı » Türkçe Biçim Bilgisi

Ünite 7: Sözlüksel Kelime Yapımı-2 — Kelime Bul

Tanımı oku, kavramı harf harf bul. 13 kelime var.

1 / 130 doğru

Öznenin işi yapan değil, yapılan işten etkilenen konumda olduğu •••. -(X)l- veya -(X)n- ekleriyle türetilir ve cümlenin nesnesi sözde özne konumuna geçer; örneğin 'Fidanlar sulandı'.

Dönüşlü Fiil — Öznenin kendi yaptığı işten yine kendisinin doğrudan veya dolaylı olarak etkilendiğini bildiren •••. -(X)n- veya -(X)l- ekleriyle yapılır; örneğin 'Adam yıkandı' cümlesinde yıkamak ••• ••• yapılmıştır.

Edilgen Fiil — Öznenin işi yapan değil, yapılan işten etkilenen konumda olduğu •••. -(X)l- veya -(X)n- ekleriyle türetilir ve cümlenin nesnesi sözde özne konumuna geçer; örneğin 'Fidanlar sulandı'.

İşteş Fiil — ••• bildirilen işin en az iki katılımcı tarafından karşılıklı veya birlikte yapıldığını gösteren •••. -(X)ş- ekiyle kurulur; örneğin 'Çocuklar dövüştüler' cümlesinde karşılıklı yapılma anlamı vardır.

Ettirgen Fiil — Geçişli veya geçişsiz bir ••• geçişlilik derecesini artırarak işin başka birisine yaptırıldığını bildiren çatıdır. -DXr-, -(X)t-, -(X)r-, -Ar- ekleriyle yapılır; örneğin 'Adam çocuğu güldürdü'.

Oldurgan Fiil — Geçişsiz (nesne alamayan) ••• ettirgenlik ekleri alarak geçişli (nesne alabilir) duruma getirilmesiyle oluşan yapılardır. Örneğin 'Çocuk güldü' geçişsizken, 'Adam çocuğu güldürdü' cümlesi ••• yapıdır.

Sözde Özne — Edilgen çatılı cümlelerde, gerçek ••• bulunmadığı durumlarda nesne konumundan ••• konumuna yükselen ancak anlamsal olarak nesne rolünü devam ettiren unsurudur. Geleneksel gramerde bu terimin anlamsal içeriği tartışmalıdır.

Öznesiz Edilgen Yapı — Türkçe ve Japonca gibi bazı dillerde geçişsiz fiillerin de ••• ••• dönüştürülebilmesi sonucu ortaya çıkan, ortada nesne ve dolayısıyla gerçek bir öznenin bulunmadığı •••. Örneğin 'Otobüse binildi'.

Sözcüksel Ettirgen — Dilde işlek olmayan, etken ve ••• biçimleri birbirlerinden bağımsız olan ve biçimbilgisel olarak aralarında türetim bağı bulunmayan yapılardır. Örneğin İngilizcedeki 'kill' ve 'die' veya Türkçedeki 'gel- > getir-'.

Fiilimsi (Eylemsi) — Fiil kök veya gövdelerine getirilen özel eklerle türetilen, fiillerin yüklem olma gücünü kısmen korurken cümlede isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılan bitimsiz fiil biçimleridir. Örnek: 'gelmek', 'gelen', 'gelerek'.

İsim-fiil (Mastar) — ••• ekleri (-mA, -mAk, -(y)Xş) ile türetilen ve cümle içinde ••• gibi davranarak özne, nesne veya tümleç olabilen bitimsiz ••• biçimidir. Örnek: 'Kitabını dün sana evde vermek istedim.'

Sıfat-fiil (Ortaç) — ••• ekleriyle (-DXK, -(y)AcAk, -(y)An, -mXş vb.) türetilerek isimleri niteleyen ve ••• görevinde kullanılan bitimsiz ••• biçimidir. Örnek: 'Kitabını dün sana evde veren çocuk'.

Zarf-fiil (Ulaç / Bağfiil) — ••• ekleriyle türetilerek •••, ••• veya cümleleri zaman, durum vb. yönlerden niteleyen, yan cümle kuran bitimsiz ••• biçimidir. Örnek: 'Kitabını dün sana evde vererek okumanı istemişti.'

Dil Yetisi (Chomsky) — Noam Chomsky'nin görüşüne göre insan zihninin herhangi bir dilin programını öğrenmeye elverişli kalıtsal ve doğuştan getirdiği ön donanımdır. Rastgele olmayıp ana çizgileri biyolojik olarak belirlenmiştir.