Ünite 4: İsim-Fiil Grubu ve Sıfat-Fiil Grubu

İsim-Fiil Grubu ve Sıfat-Fiil Grubu - kaynak sayfa görseli

Kaynak: ders kitabı, sayfa 64

Ahmet Hamdi Tanpınar ve 'Huzur' Romanı Örneği

Metinde ev halkının kiracılarının vasfını açıklayan uzun cümle, Ahmet Hamdi Tanpınar'ın 'Huzur' adlı eserinden (s. 8) alınmıştır. Bu örnek, fiilimsi gruplarının içinde de özne ve zarf tümleçleri barındırabileceğini kanıtlamak için kullanılmıştır.

Orhan Gazi'nin Bursa'nın Fethi

İsa Kocakaplan'ın 'Türkü Söyleyen Şehirler' adlı eserinden aktarılan bilgilere göre, Osmanlı Devleti'nin teşkilatlı hale gelmesinde büyük pay sahibi olan Orhan Gazi, Bursa'yı alarak Bizans'ı köşeye sıkıştırmıştır. Metinde bu tarihsel bağlam isim-fiil gruplarına örnek teşkil etmiştir.

Mehmed Âkif Ersoy ile 1913 Görüşmesi

Ahmet Kabaklı'nın 'Türkiye’yi Yoğuranlar' kitabından alınan ifadede, 1913 yılında Balkan Harbi'nin faciaları üstüne buluşup dertleşmeye karar verilmesi olayı, -mAk ekli isim-fiil gruplarına somut bir edebî örnek olarak sunulmuştur.

Cemil Meriç ve Sohbetler Eseri

Halil Açıkgöz'ün 'Cemil Meriç ile Sohbetler' adlı eserinden yapılan alıntılar, sıfat-fiil gruplarının cümledeki adlaşmış sıfat ve tamlayıcı görevlerini incelemek için metinde sıklıkla veri olarak kullanılmıştır.

Anahtar Kavramlar

FiilimsiFiillerin cümlede eksiz kalamamasından ötürü birtakım ekler alarak isim, sıfat veya zarf olarak kullanılabilmesini sağlayan sözcük türleridir. Örnek: 'Gülmek' fiilinin -mek ekiyle isimleşmesi.

İsim-Fiil Grubuİsim-fiillerin tek başına veya kendilerine bağlı diğer unsurlarla (özne, nesne, zarf tamlayıcısı) birleşerek cümlede isim soyu ödevler üstlendiği kelime öbeğidir. Örnek: 'Bir fikri telkin etmenin bin türlü şekli vardır.'

Sıfat-Fiil GrubuSıfat-fiil ekleriyle türetilmiş fiilimsinin, yanına aldığı kelimelerle birlikte bir ismi nitelediği veya adlaşmış sıfat olarak kullanıldığı kelime öbeğidir. Örnek: 'okunur kılan, işlediği konular'.

Adlaşmış Sıfat-FiilSıfat-fiirin niteleyeceği isim düşerek, sıfat-fiil ekinin doğrudan isim gibi çekim ekleri alarak kullanıldığı yapıdır. Örnek: 'uzaklaşanların niye uzaklaştıklarını'.

Mastar (-mAk)İsim-fiil ekleri arasında en işlek olan, salt fiil ismi yapımında ve cümle içinde isim-fiil grubu kurmada kullanılan temel ektir. Örnek: 'Söz verme, geleceğe söz geçirmek ister.'

Kalıcı İsimFiilimsi eklerini alarak eylem anlamını tamamen yitiren ve bir nesnenin, durumun kalıcı adı haline gelen sözcüklerdir. Örnek: 'dolmuş, dolma kalem, yazma.'

OrtaçSıfat-fiil teriminin alan yazınındaki eş anlamlısı olup, fiillerin sıfat görevinde kullanılmasını sağlayan yapılara verilen geleneksel addır. Örnek: 'Giden geminin arkasından bakakaldı.'

Edat Grubuİsim-fiil veya sıfat-fiillerin edatlarla birleşerek oluşturduğu, genellikle cümlede zarf tümleci görevinde kullanılan öbeklerdir. Örnek: 'Anmak üzere Tokat’ta düzenlenen toplantılar.'

Türemiş Zarf-Fiilİsim-fiil veya sıfat-fiillerin çeşitli hâl eklerini (+DA, +DAn, +nA) alarak zarf işlevi kazanmasıyla oluşan yapılardır. Örnek: 'İşlenmek suretiyle insanı saadete ulaştırır.'

KargışGünümüzde işlekliğini yitiren -AsI sıfat-fiil ekinin, daha çok beddua ve ilenme bildiren kalıplaşmış yapılarda kullanılmasıdır. Örnek: 'Boyu devrilesi, adı batasıca.'

Ek Fiilİsim soylu yüklemlerin ve isim-fiil/sıfat-fiil gruplarının yüklem olabilmesini sağlayan (idi, imiş, ise, dir) yardımcı unsurdur. Örnek: 'Geliştirmektir' yükleminin ek fiil alması.

Yan CümleGirift birleşik cümlelerde fiilimsi gruplarının oluşturduğu ve temel cümlenin bir ögesini tamamlayan yapısal birimdir. Örnek: 'Doktor gelmeden önce ortalığı sildi.'

Zincirleme İsim TamlamasıEn az iki isim tamlamasının birbirine bağlandığı ve içerisinde isim-fiil gruplarının da yer alabildiği tamlama türüdür. Örnek: 'Osmanlı Devleti’nin kuruluş yıldönümü kutlamaları.'

Diğer Önemli Bilgiler

Nermi Uygur ve 'Dilin Gücü' Denemeleri

Nermi Uygur'un 'Dilin Gücü' adlı eserinden alınan çok sayıda felsefi ve deneme türündeki cümle, hem isim-fiil hem de sıfat-fiil gruplarının dil felsefesi bağlamındaki işlevlerini açıklamak için temel kaynak oluşturmuştur.

Ayşe Kulin'in 'Tek ve Tek Başına Türkan' Romanı

Ayşe Kulin'in biyografik nitelikteki romanı, isim-fiil ve sıfat-fiil gruplarının modern romancılıktaki kullanım sıklığını ve cümle içi diziliş özelliklerini göstermek amacıyla alıntılanan metinler arasında yer almaktadır.

Mehmet Kaplan'ın 'Kültür ve Dil' Eseri

Prof. Dr. Mehmet Kaplan'ın Türk kültür ve dil yapısını incelediği 'Kültür ve Dil' adlı eserinden alınan cümleler, özellikle isim-fiil gruplarının yüklem ve nesne görevlerindeki kullanımlarına örnek verilmiştir.

Konuyla İlgili Temel Akademik Kaynaklar

Ünitenin sonunda yer alan kaynakçada Muharrem Ergin'in 'Türk Dilbilgisi', Zeynep Korkmaz'ın 'Türkiye Türkçesi Grameri' ve Tahsin Banguoğlu'nun 'Türkçenin Grameri' gibi temel eserler yer almaktadır.

Çağlayan Kelimesinin Etimolojik Yorum Farkı

Nermi Uygur'un dil felsefesi yazısında, Türkçenin 'çağlayan' kelimesini bir ses olayı (su sesinin çıkardığı gürültü) olarak yorumladığı, buna karşın Fransızca ve diğer Batı dillerinin (cascade, waterfall) suyun yüksekten düşüş hareketini (gözle görülen olayı) baz aldığı örneklenmiştir.

Sınavda Dikkat Et

İsim-fiil eklerinin (-mAk, -mA, -Xş) kalıcı isimlerle (satış, dolmuş vb.) karıştırılmamasına dikkat edin; kalıcı isimler sözlükte yer alırken isim-fiiller anlık türetilir.
-mA isim-fiil ekinin, fiilden olumsuz yapan -mA eki ve eski sıfat-fiil eki -gmA'dan gelen kalıcı sıfat ekleriyle (-mA) olan farkını cümledeki anlam bağlamından ayırt edin.
Sıfat-fiil eklerinin (-An, -Ar, -mAz, -mXş vb.) diğer fiilimsilerden farklı olarak zaman bildirdiğini unutmayın ve soru çözerken bu zaman eklerine odaklanın.
-AsI sıfat-fiil ekinin günümüzde işlek olmadığını, daha çok kargışlarda (beddua) ve kalıplaşmış kalıntılarda ('adı batasıca') yaşadığını gözden kaçırmayın.
İsim-fiil gruplarının yüklem olduğunda olumsuzluğunun fiil olumsuzluk ekiyle değil, 'değil' edatıyla sağlandığı kuralını sınavda test sorusu olarak karşınıza çıkabileceği için unutmayın.
Sıfat-fiillerin asli görevinin sıfat tamlaması kurmak olduğunu, isim tamlaması kurduklarında ise 'adlaşmış sıfat' olarak değerlendirilmeleri gerektiğini iyi kavrayın.
-mAdAn önce / -mAdAn sonra yapılarındaki -mAdAn ekinin zarf-fiil eki olmayıp isim-fiil + çıkma hâli olduğunu, olumsuzluk anlamının edattan geldiğini unutmayın.