Ünite 4: İsim-Fiil Grubu ve Sıfat-Fiil Grubu — Önemli Kavramlar

Fiillerin cümlede eksiz kalamamasından ötürü birtakım ekler alarak isim, sıfat veya zarf olarak kullanılabilmesini sağlayan sözcük türleridir. Örnek: 'Gülmek' fiilinin -mek ekiyle isimleşmesi.

İsim-fiillerin tek başına veya kendilerine bağlı diğer unsurlarla (özne, nesne, zarf tamlayıcısı) birleşerek cümlede isim soyu ödevler üstlendiği kelime öbeğidir. Örnek: 'Bir fikri telkin etmenin bin türlü şekli vardır.'

Sıfat-fiil ekleriyle türetilmiş fiilimsinin, yanına aldığı kelimelerle birlikte bir ismi nitelediği veya adlaşmış sıfat olarak kullanıldığı kelime öbeğidir. Örnek: 'okunur kılan, işlediği konular'.

Sıfat-fiirin niteleyeceği isim düşerek, sıfat-fiil ekinin doğrudan isim gibi çekim ekleri alarak kullanıldığı yapıdır. Örnek: 'uzaklaşanların niye uzaklaştıklarını'.

İsim-fiil ekleri arasında en işlek olan, salt fiil ismi yapımında ve cümle içinde isim-fiil grubu kurmada kullanılan temel ektir. Örnek: 'Söz verme, geleceğe söz geçirmek ister.'

Fiilimsi eklerini alarak eylem anlamını tamamen yitiren ve bir nesnenin, durumun kalıcı adı haline gelen sözcüklerdir. Örnek: 'dolmuş, dolma kalem, yazma.'

Sıfat-fiil teriminin alan yazınındaki eş anlamlısı olup, fiillerin sıfat görevinde kullanılmasını sağlayan yapılara verilen geleneksel addır. Örnek: 'Giden geminin arkasından bakakaldı.'

İsim-fiil veya sıfat-fiillerin edatlarla birleşerek oluşturduğu, genellikle cümlede zarf tümleci görevinde kullanılan öbeklerdir. Örnek: 'Anmak üzere Tokat’ta düzenlenen toplantılar.'

İsim-fiil veya sıfat-fiillerin çeşitli hâl eklerini (+DA, +DAn, +nA) alarak zarf işlevi kazanmasıyla oluşan yapılardır. Örnek: 'İşlenmek suretiyle insanı saadete ulaştırır.'

Günümüzde işlekliğini yitiren -AsI sıfat-fiil ekinin, daha çok beddua ve ilenme bildiren kalıplaşmış yapılarda kullanılmasıdır. Örnek: 'Boyu devrilesi, adı batasıca.'

İsim soylu yüklemlerin ve isim-fiil/sıfat-fiil gruplarının yüklem olabilmesini sağlayan (idi, imiş, ise, dir) yardımcı unsurdur. Örnek: 'Geliştirmektir' yükleminin ek fiil alması.

Girift birleşik cümlelerde fiilimsi gruplarının oluşturduğu ve temel cümlenin bir ögesini tamamlayan yapısal birimdir. Örnek: 'Doktor gelmeden önce ortalığı sildi.'

En az iki isim tamlamasının birbirine bağlandığı ve içerisinde isim-fiil gruplarının da yer alabildiği tamlama türüdür. Örnek: 'Osmanlı Devleti’nin kuruluş yıldönümü kutlamaları.'