Ünite 5: Zarf-Fiil Grubu — Önemli Kavramlar

Fiillerin anlık olarak zarf işlevinde kullanılması için getirilen, yan cümleler kurarak cümlede zaman, durum, neden gibi zarf görevleri üstlenen fiilimsi türüdür. Örnek: 'Adam ona gülümseyerek baktı' cümlesindeki '-erek' eki zarf-fiil görevi üstlenmiştir.

Yapıları eş zamanlı olarak kök ve eklerine ayrılarak tam olarak açıklanamayan, sayıları sınırlı olan zarf-fiil ekleriyle kurulan yapılardır. -Xp, -X, -A, -AlI, -ArAk, -XncA, -mAdAn ve -ken ekleri bu gruba girer. Örnek: 'Gülümseyerek' sözcüğündeki -erek eki basit zarf-fiil ekidir.

İsim-fiil, sıfat-fiil ve zarf-fiil kök veya gövdelerine çeşitli yapım veya hâl eklerinin getirilmesiyle oluşturulan, yapısal tahlili yapılabilen zarf-fiil gruplarıdır. Örnek: 'Soyut-somut kaygılardan hiçbiriyle sınırlanmaksızın...' cümlesindeki '-maksızın' türemiş zarf-fiildir.

İsim-fiil, sıfat-fiil ve zarf-fiillerin edatlar veya edat görevli kelimelerle bir araya gelmesiyle oluşan kalıcı zarf gruplarıdır. Örnek: 'Zeynep doktor gelmeden önce ortalığı siler...' cümlesindeki '-madan önce' birleşik zarf-fiildir.

Genellikle -Xp eki için kullanılan, ünsüzle biten zarf-fiil köklerine gelerek asıl fiili yardımcı fiile bağlayan veya durum bildiren ünsüz esaslı zarf-fiil terimidir. Örnek: '...sağ elini kalbinin üstüne götürüp, selâm verdi.'

Genellikle -X ve -A ekleri için kullanılan, ünlüyle kurulan ve tasvir birleşik fiillerde, ikilemelerde ya da kalıplaşmış yapılarda görülen ünlü esaslı zarf-fiil terimidir. Örnek: '...döne dolaşa geçiyor, sarsıla sarsıla ilerliyordu.'

Türkçede ek-fiil olarak bilinen ve -ken zarf-fiil ekinin doğrudan birleştiği temel fiil köküdür (i-ken > iken). Örnek: '...sesli düşünürken dahi aynı üslup zevkiyle konuştuğu müşahede edilecektir.'

Asıl fiilin anlamını zenginleştirmek veya çeşitlendirmek amacıyla bir zarf-fiil eki (-Xp, -X, -A) yardımıyla yardımcı fiile bağlanmasıyla oluşan birleşik eylemlerdir. Örnek: '...kocaman bir kutu gürültüyle duruverdi yanımda.'

Zarf-fiil eklerinin zamanla kalıplaşarak zarf, bağlaç ve edat gibi yeni sözcük türleri türetmesi olayıdır. Örnek: 'Üçe beş kala, üçü beş geçe, bana göre iş' kalıplaşmış zarf-fiil kullanımlarıdır.

Fiil kök veya gövdelerine -ar ve -maz eklerinin getirilmesiyle kurulan, eylemin hemen arkasından başka bir eylemin gerçekleştiğini bildiren zarf-fiil grubudur. Örnek: 'Odaya girer girmez, orada bulunanlardan bir kadın... işaret ederek konuştu.'

Görülen geçmiş zaman ekinden sonra soru ekinin gelmesiyle oluşan, fiilimsi eki içermemesine rağmen işlevsel olarak bir zarf-fiil grubu gibi cümleleri birbirine bağlayan yapıdır. Örnek: 'Söz denemecilere dayandı mı, yaygın bir inanışla edebiyata başvurmasını salık verirler.'