← Ünite 6
İletişime Giriş

Ünite 6: Anlam, Dil ve Göstergebilim

Ferdinand de Saussure ve Genel Dilbilim Dersleri
Modern dilbilimin kurucusu sayılan Saussure'ün görüşleri, kendisi hayattayken kitaplaştırılmamış, ölümünün ardından öğrencileri tarafından ders notlarından derlenerek 1916 yılında 'Genel Dilbilim Dersleri' başlığıyla yayımlanmıştır.
Stuart Hall'un Encoding/Decoding Modeli (1980)
Stuart Hall tarafından 1980 yılında geliştirilen bu model, medya mesajlarının kodlanması (üretim) ile kodaçımlanması (tüketim) süreçlerinin asimetrik olabileceğini ve izleyicinin aktif bir yorumcu olduğunu savunur.
Charles S. Peirce'ün Üçlü Gösterge Modeli
Amerikalı filozof Peirce, Saussure'ün ikili modeline karşı çıkarak göstergeyi; gösterge (representamen), nesne ve yorumlayıcı (interpretant) unsurlarından oluşan üçlü bir mantıksal ilişki ağıyla açıklamıştır.
Roland Barthes'ın Mit Analizi ve İdeoloji
Barthes, 1950'li yıllarda popüler kültür, reklamlar ve moda üzerine yaptığı çalışmalarda, düzanlam üzerine binen yananlamların egemen ideolojiyi nasıl 'doğallaştırdığını' ve mitler yarattığını göstermiştir.

Anahtar Kavramlar

GöstergebilimAnlam oluşumu, anlam yaratmak ve anlamlandırmak gibi soyut durumların dizgeleştirilmesi ve açığa çıkarılmasıyla ilgilenen, göstergelerin doğasını ve toplumdaki etkisini inceleyen bilim dalıdır.
GösterenSaussure'ün modelinde, bir kavramı işaret eden ses imgesi veya fiziksel biçimdir; salt fiziksel bir ses değil, bu sesin ruhta bıraktığı izdir.
GösterilenSaussure'ün modelinde, zihnimizde oluşan ve üzerinde toplum tarafından uzlaşılmış olan imaj, kavram veya anlamsal içeriktir.
DüzanlamBir sözcüğün veya işaretin sözlükte bulunan, herkes tarafından kabul edilen temel ve nesnel göndergesel anlamıdır.
YananlamGöstergenin düzanlamına kullanım sırasında katılan, kültürden, ideolojiden ve deneyimden beslenen duygusal, coşkusal ve öznel çağrışımsal değerdir.
KodlamaStuart Hall'un modelinde, mesajın teknik, kültürel ve ideolojik kodlara dayanarak anlam yüklenmesi ve üretilmesi sürecidir.
KodaçımıStuart Hall'un modelinde, alıcının kendi toplumsal koşulları ve kültürel birikimi doğrultusunda mesajdaki anlamı çözme ve inşa etme sürecidir.
Dil (Langue)Saussure'e göre, bireyden bağımsız olarak var olan, kurallaşmış, toplumsal ve soyut göstergeler dizgesidir.
Söz (Parole)Saussure'e göre, dil dizgesinin bireysel, tekil, somut ve istence dayalı kullanım biçimidir.
İkonPeirce'ün sınıflamasında, temsil ettiği nesneye doğrudan benzeyen göstergelerdir; örneğin bir portre veya fotoğraf.
Belirti (İndeks)Peirce'ün sınıflamasında, nesnesiyle arasında doğrudan bir neden-sonuç veya fiziksel bitişiklik ilişkisi bulunan göstergedir; örneğin dumanın ateşin belirtisi olması.
Sembol (Simge)Peirce'ün sınıflamasında, nesnesiyle ilişkisi tamamen uzlaşımsal, toplumsal bir kural veya yasa gereği kurulan göstergedir; örneğin kelimeler.
Mit (Söylen)Barthes'a göre, tarihsel ve toplumsal olarak üretilmiş yananlamsal değerlerin, egemen ideoloji doğrultusunda doğal, evrensel ve apaçık gerçeklermiş gibi sunulmasıdır.
SöylemDilsel ifadelerin ötesine geçen, belirli kurum ve pratiklerle işleyen, iktidar ve güç ilişkilerinin kurulup dağıtıldığı anlamlandırma alanıdır.
ÇerçevelemeBir olay veya olgunun belirli bir sorun tanımı, neden atfı, değer yargısı ve çözüm önerisiyle sunulması için yapılan sistematik seçme ve vurgulama sürecidir.

Diğer Önemli Bilgiler

Foucault ve Söylemin Düzeni

Filozof Michel Foucault, söylemlerin serbestçe dolaşmadığını, aksine kimin nerede ve nasıl konuşabileceğini belirleyen kurumsal dışlama ve denetim mekanizmaları (söylemin düzeni) tarafından sınırlandırıldığını savunur.

Grice'ın İşbirliği İlkesi

Dil felsefesinde Paul Grice tarafından ortaya konan bu ilke, iletişimde tarafların ortak bir amaç doğrultusunda işbirliği yaptığını ve sözlerin arkasındaki çıkarımsal anlamları bu sayede çözebildiğini açıklar.

Austin ve Searle'ün Edimsöz Yaklaşımı

Dil felsefesinde geliştirilen bu yaklaşıma göre, dil sadece bilgi aktarmakla kalmaz; 'söz söylemek aynı zamanda bir eylem gerçekleştirmektir' (örneğin söz vermek, nikah kıymak, tehdit etmek).

Sistemik İşlevsel Dilbilim (SFL) ve ESA

Eleştirel Söylem Analizi, metinlerdeki dilsel seçimleri sistematik olarak incelemek için çoğunlukla Sistemik İşlevsel Dilbilim kuramının sunduğu araçlardan ve dil işlevlerinden yararlanır.

Chouliaraki ve Fairclough'un Diyalektik Yaklaşımı (1999)

1999 tarihli çalışmalarında yazarlar, söylem ile iktidar, kurumlar ve maddi pratikler gibi diğer toplumsal unsurlar arasındaki ilişkinin tek yönlü değil, karşılıklı ve diyalektik olduğunu savunmuşlardır.

Robert Entman'ın Çerçeveleme Tanımı (1993)

Entman, 1993 yılında çerçevelemeyi; bir konunun belirli yönlerini seçip iletişim metninde daha görünür kılarak belirli bir sorun tanımı, neden atfı ve ahlaki değerlendirme yapma süreci olarak tanımlamıştır.

Gaye Tuchman ve Gerçekliğin İnşası (1978)

Tuchman, 1978 tarihli 'Making News' çalışmasında, haber üretim süreçlerinin ve kurumsal rutinlerin, dış dünyadaki gerçekliği tarafsızca yansıtmadığını, onu aktif olarak inşa ettiğini ortaya koymuştur.

Sınavda Dikkat Et

  • Saussure'ün ikili modeli (Gösteren-Gösterilen) ile Peirce'ün üçlü modelini (Gösterge-Nesne-Yorumlayıcı) karıştırmayın; sınavda bu iki modelin karşılaştırması sıklıkla sorulur.
  • Düzanlamın nesnel/sözlüksel, yananlamın ise öznel/kültürel/çağrışımsal olduğunu unutmayın; Barthes'ın mit kavramının yananlam katmanı üzerine inşa edildiğini aklınızda tutun.
  • Stuart Hall'un üç okuma konumunu (tercih edilen, müzakereci, karşıt) iyi ayırt edin; özellikle kısmi kabul ve yerel itiraz içeren 'müzakereci okuma' sınavların favori konusudur.
  • Söylem analizinde edilgen çatı kullanımının sorumluluğu gizleme/belirsizleştirme işlevi gördüğünü unutmayın; bu bilgi vaka analizli sorularda ipucudur.
  • Peirce'ün ikon (benzerlik), belirti (neden-sonuç) ve sembol (uzlaşı) ayrımını örnekleriyle (fotoğraf, duman, kelime) ezberleyin; doğrudan örnek eşleştirme sorusu gelebilir.
  • Çerçevelemenin dört temel bileşenini (sorun tanımı, neden atfı, değer yargısı, çözüm önerisi) adınız gibi bilin; seçeneklerde çeldirici olarak fonetik veya biçimsel unsurlar verilir.