Hastane öncesi acil sağlık hizmetlerinde, sağlık profesyonellerinin olay yerine ulaştıklarında ilk yapmaları gereken eylem durumu hızlı ve doğru bir şekilde kavramaktır. Bu süreçte hasta veya yaralının değerlendirilmesi; hastalığın ya da yaralanmanın ciddiyet derecesinin belirlenmesi, müdahale ve tedavi önceliklerinin (triyaj) oluşturulması, uygulanacak en doğru tedavi yönteminin seçilmesi ve hem hasta hem de sağlık personeli için güvenli bir müdahale ortamının sağlanması amacıyla gerçekleştirilir. Bu hedeflere ulaşılabilmesi için hastanın sistematik bir muayene ve değerlendirmeden geçirilmesi esastır. Bu süreç sadece fiziksel muayene ile sınırlı kalmayıp; hastanın yaşamsal (vital) bulgularının ölçülmesini, birtakım fiziksel muayene bulgularının değerlendirilmesini, teknolojik cihaz ve aletler yardımıyla elde edilen objektif verilerin analiz edilmesini ve hastanın tıbbi geçmişini, alerjilerini, kullandığı ilaçları içeren detaylı bir öykü alımını kapsar. Vital bulgular, vücudun en temel fizyolojik işlevlerinin anlık durumunu gösteren hayati parametrelerdir. Hastane öncesi bakımda triyaj yaparken, tanı koyarken ve uygulanan tedaviye hastanın verdiği yanıtı izlerken en sık bu bulgulara başvurulur. Vital bulguların normal değer aralıkları yaşa ve cinsiyete göre farklılık gösterebileceği gibi; ağrı, stres, fiziksel efor, korku, panik ve anksiyete gibi hastalık dışı faktörlerden de doğrudan etkilenebilir. Bu nedenle, ölçüm yapmadan önce hastanın duygusal ve fiziksel durumu gözlemlenmeli, gerekirse hasta bir süre istirahat ettirildikten sonra ölçümler tekrarlanmalı ve tüm bu durumlar vaka kayıt formuna titizlikle not edilmelidir. Kan basıncı, kalbin pompaladığı kanın damar duvarlarında ilerlerken oluşturduğu gücün milimetre civa (mmHg) cinsinden ifadesidir. Kan basıncı takibi, vücudun strese karşı geliştirdiği fizyolojik adaptasyonları ve dolaşım bozukluklarını (sepsis, travma vb.) izlemede dinamik bir parametredir. Kalbin sol ventrikülünün kasılmasıyla (sistol) aorttan arterlere pompalanan kanın oluşturduğu en yüksek basınca sistolik kan basıncı (büyük tansiyon), kalbin gevşemesi (diyastol) sırasında arteriyel sistemde kalan en düşük basınca ise diyastolik kan basıncı (küçük tansiyon) denir. Kan basıncının normal değerlerin altında seyretmesi hipotansiyon olarak adlandırılır ve bu durum dokuların yetersiz beslenmesine (hipoperfüzyon) işaret eder. Ortalama arteriyel basınç 65 mmHg'nin altına düştüğünde hayati organların perfüzyonu tehlikeye girer ve bu durum şok tablosuna yol açabilir. Kişinin yatar veya oturur pozisyondan aniden ayağa kalkmasıyla beyin kan akımının azalmasına bağlı gelişen geçici tansiyon düşüşüne ise ortostatik hipotansiyon denir. Tansiyon ölçümünde kullanılan sfingmomanometreler; palpasyon (sadece sistolik basıncı ölçer ve gürültülü ortamlarda avantajlıdır), oskültasyon (stetoskop yardımıyla antekübital fossadan dinlenerek yapılan manuel yöntem) ve osilometrik (otomatik cihazlarla yapılan, gürültüden etkilenmeyen yöntem) tekniklerle çalışır. Vücut sıcaklığı ise vücutta üretilen ısı ile tüketilen ısı arasındaki hassas dengeyi gösterir. Ölçüm yapılan bölgeye göre normal değerler değişkenlik gösterir: Oral ve timpanik (kulak) yoldan 36,5°C - 37,5°C, rektal yoldan 37°C - 38°C, aksiller (koltuk altı) yoldan ise 36°C - 37°C normal kabul edilir. Hastane öncesi acil bakımda pratikliği sebebiyle en çok timpanik ölçüm tercih edilir. Vücut sıcaklığının 40°C'nin üzerine çıkması ve ısı düzenleme mekanizmalarının bozulması hipertermi, 35°C'nin altına düşerek organ fonksiyonlarının yavaşlaması ise hipotermi olarak tanımlanır. Nabız, kalbin kasılmasıyla aortaya atılan kanın arter duvarlarında oluşturduğu ritmik genişleme ve daralma dalgalarının yüzeysel arterlerden hissedilmesidir. Nabız değerlendirilirken hızı, ritmi ve hacmi (dolgunluğu) kontrol edilir. Erişkinlerde normal nabız hızı dakikada 60-100 atım arasındadır; 100'ün üzeri taşikardi, 60'ın altı ise bradikardi olarak adlandırılır. Nabız ölçümünde hastane öncesi alanda en sık karotis (şah damarı) ve radyaldan (bilek) yararlanılırken, 3 yaş altı çocuklarda apikal nabız (kalp tepe atımı) dinlenmelidir. Şok durumlarında hızlı ve zayıf hissedilen nabza filiform nabız denir. Solunum sayısı, beyin sapındaki solunum merkezi tarafından kontrol edilen ve bir dakikadaki soluk alma-verme döngüsünü ifade eden parametredir. Erişkinlerde normal solunum sayısı dakikada 12-20, çocuklarda 20-25, yenidoğanlarda ise 30-50 arasındadır. Solunum hızının normalden fazla olması takipne, düşük olması bradipne, geçici olarak durması apne ve tamamen durması solunum arresti olarak adlandırılır. Solunum değerlendirilirken hastanın solunumunun sayıldığını fark etmemesi gerekir; aksi takdirde hasta solunum hızını ve derinliğini istemsizce değiştirebilir. Dolaşım yeterliliğini değerlendirmede kullanılan kapiller geri dolum süresi, tırnak yatağına hafif basınç uygulanıp bırakıldıktan sonra kanın tekrar kılcal damarlara dolma süresidir. Normal bir dolaşımda bu süre 2 saniyenin altındadır; 2 saniyeyi aşması perfüzyon bozukluğunu (uzamış geri dolum) gösterir. Deri rengi de dolaşım hakkında kritik bilgiler sunar: Soluk deri şok ve kanamayı, siyanoz (mavi-mor renk) yetersiz oksijenlenmeyi, sarılık karaciğer veya kan yıkımı hastalıklarını, kırmızı deri ise yüksek tansiyon, ateş veya karbonmonoksit zehirlenmesini düşündürür. Nabız oksimetresi, hastane öncesi bakımda 'beşinci vital bulgu' olarak kabul edilen, arteriyel kanın oksijen doygunluğunu (saturasyon) girişimsel olmayan bir yöntemle anlık ölçen cihazdır. Probunda bulunan kırmızı ve kızılötesi ışık yayan diyotlar sayesinde dokudan geçen ışık yoğunluğunu ölçer. Normal saturasyon seviyesi %95-%100 arasındadır; %96 ve altı değerler hipoksiye işaret eder. Ancak KOAH gibi kronik akciğer hastalarında daha düşük bazal değerler normal kabul edilebilir. Ölçümün doğruluğu; parlak ortam ışığından, tırnaktaki oje veya kınadan, soğuk ekstremitelerden, karbonmonoksit zehirlenmesinden (yanlış yüksek sonuç verir) etkilenebilir. End-Tidal Karbondioksit (ETCO2) ölçümü (kapnografi), soluk verme fazının sonunda dışarı atılan karbondioksit konsantrasyonunu mmHg cinsinden ölçer. Normal akciğer fonksiyonuna sahip bireylerde bu değer 35-45 mmHg arasındadır. Kapnografi, hastane öncesi alanda endotrakeal entübasyon uygulandıktan sonra tüpün doğru yerde (trakeada) olduğunun kesinleştirilmesinde ve transfer esnasında tüpün yerinden çıkıp çıkmadığının takibinde hayati öneme sahiptir. ETCO2 aynı zamanda kardiyopulmoner resüsitasyonun (CPR) kalitesini izlemede en güvenilir araçtır. CPR esnasında ETCO2 değerinin 10 mmHg'nin altında olması kalp masajının yetersiz olduğunu gösterir; masaj kalitesi artırılarak bu değerin 10-20 mmHg arasında tutulması hedeflenir. Spontan dolaşımın geri dönmesi (ROSC) durumunda ETCO2 değerinde ani bir yükselme (35-45 mmHg aralığına) gözlenir. Resüsitasyonun 20. dakikasında ETCO2 değerinin hala 10 mmHg'nin altında kalması ise geri dönüş ihtimalinin çok düşük olduğunu gösterir. Tıbbi öykü alma, hastanın bilincine göre kendisinden, yakınlarından veya olay yeri tanıklarından mevcut durumla ilgili sistematik bilgi toplama sürecidir. Doğru ön tanıların konulması ve tedavi algoritmasının belirlenmesi büyük oranda başarılı bir öykü alımına bağlıdır. Sağlık profesyoneli öykü alırken ön yargısız olmalı, yönlendirici olmayan açık uçlu sorular sormalı, hastaya konuşması için yeterli zamanı tanımalı ve gereksiz detaylarla konunun dağılmasını engellemelidir. İletişim esnasında fiziksel konumlanma çok önemlidir. Sağlık personeli hasta ile göz teması kurabileceği, rahatça duyulabileceği bir mesafede olmalıdır. Fizik muayene yapılacaksa iletişim mesafesi 50-130 cm, muayene yapılmayacaksa en fazla 400 cm olmalıdır. Yatar pozisyondaki bir hastanın başında ayakta dikilmek hiyerarşik bir engel oluşturacağından, hastanın seviyesine inerek göz teması kurmak güven ilişkisini pekiştirir. İletişimde 'Dostum, kardeşim, arkadaşım' gibi samimi hitaplar yerine her zaman profesyonel bir dil ve 'Siz' unvanı tercih edilmelidir. Görüşme sırasında sağlık çalışanına yardımcı olan çeşitli teknikler mevcuttur. Bunlar; hastayı konuşmaya teşvik eden kolaylaştırıcılık (baş sallama, 'Devam edin lütfen' deme), hastanın söylediklerini tekrarlatarak detaylandırmasını sağlayan yansıtma, belirsiz ifadeleri netleştiren açıklama/aydınlatma, hastanın hislerini anladığını gösteren empatik tepki, tutarsızlıkları nazikçe ortaya koyan yüzleştirme ve elde edilen verileri mantıklı bir çerçeveye oturtan yorumlamadır. Hastane öncesi alanda zaman kısıtlı olduğundan kapsamlı bir öykü yerine, acil duruma odaklanmış bir öykü alınır. Bu odaklanmış öykünün ana bileşenlerini eksiksiz hatırlamak için 'SAMPLE' anımsatıcısı kullanılır. SAMPLE; Belirti ve Bulgular (Signs/Symptoms), Alerjiler (Allergies), İlaçlar (Medications), Tıbbi Geçmiş (Past medical history), Son yenen yemek/Son adet tarihi (Last meal/Last menstrual period) ve Olayın gelişimi (Events leading up to chief concern) başlıklarından oluşur. Hastanın ana yakınması ağrı olduğunda, ağrının tüm detaylarını analiz etmek için 'OPQRST AS/PN' anımsatıcısı kullanılır. Bu anımsatıcı; Başlangıç (Onset), Başlatan/Tetikleyen faktörler (Provoke), Ağrının niteliği (Quality), Bölgesi (Region), Yayılımı (Radiation), Hafifleten nedenler (Relief), Tekrarlama durumu (Recurrence), Şiddeti (Severity), Zamanı (Timing), Eşlik eden semptomlar (Associated Symptoms) ve Uygun negatifler (Pertinent Negatives - örn. göğüs ağrısı olup nefes darlığının olmaması) sorgularını içerir. Bilinç değişikliği olan hastaların olası nedenlerini sistematik olarak taramak için tüm sesli harflerden oluşan 'AEIOU-TIPS' (Alkol, Epilepsi, İnsülin/Şeker dalgalanmaları, Aşırı doz ilaç, Üremi, Travma, Enfeksiyon, Psikiyatrik durumlar, İnme) anımsatıcısı kullanılır. Nefes darlığı şikayetinde ise 'HAPI-SOCS' (Akciğer hastalığı öyküsü, Başlangıç aktivitesi, İnspirasyonda ağrı, Enfeksiyon bulguları, Sigara öyküsü, Ortopne, Öksürük, Balgam ve rengi) anımsatıcısından faydalanılarak hızlı ve hayat kurtarıcı bir değerlendirme gerçekleştirilir.