Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Sosyal tabakalaşma, bir toplumu oluşturan bireylerin, nesneler ve değerler şeklinde ifade edilen bütün imkân ve kaynaklar noktasında eşitsiz ve farklı bir dağıtıma sahip olması anlamına gelmektedir. Genel anlamda belli bir toplumu meydana getiren bireylerin hiyerarşik olarak sıralanmasını ifade eden bu kavram, tarih boyunca bütün toplumların sistemli bir şekilde eşit olmayan gruplara bölünmesini ve bu eşitsizliğin kuşaktan kuşağa aktarılmasını kapsar. Bütün bireylerin aynı derecede eşit olduğu ve aynı imkânlara sahip olduğu bir toplum örneği bugüne kadar mevcut olmamıştır.
Tabakalaşmanın ortaya çıkmasında etkili olan değişkenler zaman zaman ırk, cinsiyet, renk, boy ve ağırlık gibi biyolojik kökenli unsurlar olurken; kimi zaman da evlilik, zenginlik, yoksulluk, soyluluk, güçlülük, kentlilik, köylülük, işçilik, işverenlik ve memurluk gibi sosyo-kültür ve ekonomik kökenli unsurlar olmaktadır. Toplumdaki bazı gruplar ekonomik, sosyal ve siyasal açılardan ayrıcalıklı bir konuma sahip olarak diğerlerini haklarından yoksun bırakmakta ve denetim altında tutmaktadır.
Ayrıcalıklı grupların sahip olduğu üstünlükler üç temel başlık altında toplanabilir: Yaşam şansları (yüksek gelir, refah, sağlık ve iyi semtlerde oturma), sosyal statü (doktor veya avukat gibi saygın meslek gruplarında yer alma) ve siyasal etki (siyasal karar alma mekanizmalarına etki etme gücü). Bu üç alan birbiriyle doğrudan etkileşim halindedir; bir alandaki dezavantaj veya avantaj diğer alanları da doğrudan şekillendirmektedir.
Toplumsal tabakalaşmanın temelindeki olgu sosyal farklılaşmadır. Sosyal farklılaşma; bireyler, gruplar ve kurumlar arasındaki her türlü farklılığı ifade eder. Bu farklılaşma geleneksel farklılaşma (töre, gelenek, yaşlıya saygı), kurumsallaşmış farklılaşma (ast-üst ilişkileri, müdür-memur sıralaması), fonksiyonel farklılaşma (yeteneklere dayalı iş bölümü) ve rekabetçi farklılaşma (kıt kaynaklar için verilen mücadele) olmak üzere dört farklı biçimde ortaya çıkar.
Toplumların yapılarına göre tabakalaşma sistemleri kapalı ve açık sistemler olarak ikiye ayrılır. Kapalı sistemlerde bireylerin katman değiştirmelerine izin verilmez; kişi hangi katmanda doğduysa hayatını orada geçirir. Kast ve kölelik sistemleri bu yapıya örnektir. Açık sistemlerde ise bireyler elde ettikleri başarı ve fırsatları kullanma becerisiyle daha yüksek konumlara gelebilirler; sınıf sistemi bunun en belirgin örneğidir.
Kast sisteminde birey statüsünü doğuştan kazanır ve hayatı boyunca sürdürür. Hindistan'daki kast sistemi bunun ideal örneğidir; rahipler (brahmanlar), soylu savaşçılar (kişatriyalar), tüccarlar (vaişyalar), köle ve işsizler (sudralar) ile en kirli işleri yapanlar olmak üzere beş kategoriden oluşur. Dinsel temellere dayanan bu sistem hukuken kaldırılsa da tarım kesiminde etkisini sürdürmektedir.
Kölelik, eşitsizliğin en aşırı ve katı yasal katmanları olan biçimidir. Köleler nesne gibi muamele görür, hiçbir hakka sahip değildir ve başka insanlara mal olarak ait olurlar. Yerleşik hayata geçişle birlikte tarımsal üretimde iş gücü ihtiyacını karşılamak amacıyla gelişen bu sistem, günümüzde bile farklı adlar altında varlığını sürdürmektedir.
Zümreler (feodal sistem), sanayi devrimi öncesi Avrupa'da görülen ve yasalara dayanan tabakalaşma biçimidir. Hanedan, soylular ve rahipler, özgür yurttaşlar, serfler ve köleler şeklinde sıralanır. Soyluluk nesep bağına dayanır ve toprak sahipliği üzerinden yürütülür. Sınıf sistemi ise endüstriyel toplumların ürünü olup temel ölçütü ekonomik ilişkilerdir; bireyler başarılarına bağlı olarak sınıflar arasında yukarı ya da aşağı hareket edebilirler.
Sosyal tabakalaşmayı açıklayan üç temel kuram bulunmaktadır: Karl Marx’ın çatışmacı kuramı, işlevsel yaklaşım ve Max Weber’in çok boyutlu tabakalaşma kuramı. Karl Marx'a göre sınıf ilişkilerinin temelini ekonomik ilişkiler oluşturur. Toplumlar burjuvazi (kapitalist sınıf, üretim araçlarına sahip, artı değeri alan) ve proletarya (işçi sınıfı, emek gücünü satan, artı değeri üreten ama alamayan) olmak üzere iki ana sınıfa ayrılır.
Marx, özel mülkiyetin sömürüye yol açtığını ve altyapının (ekonomik temel) üstyapıyı (siyasi kurumlar, hukuk, din, ideolojiler) belirlediğini savunur. İşçi sınıfı ile burjuvazi arasındaki çatışma artacak, nihayetinde devrim gerçekleşerek özel mülkiyet kaldırılacak ve sınıfsız topluma ulaşılacaktır.
İşlevsel yaklaşım (Kingsley Davis ve Wilbert Moore), Marxist yaklaşımın tam tersine tabakalaşmanın toplumların devamı için işlevsel ve zorunlu bir olgu olduğunu savunur. Toplumdaki önemli pozisyonlar en yetenekli ve vasıflı bireyler tarafından doldurulmalıdır; bu durum en iyi pozisyonların daha fazla ekonomik ve sosyal kazançla ödüllendirilmesini meşru kılar.
Max Weber ise tabakalaşmanın sadece ekonomik ilişkilerden ibaret olmadığını savunarak Marx'ı eleştirmiştir. Weber'e göre tabakalaşma üç boyutta incelenmelidir: Ekonomik güç farklılığına dayalı sınıflar, saygınlık ve yaşam tarzına dayalı statüler ve siyasal güç ile bürokratik pozisyonlara dayalı güç hiyerarşisi.
Sosyal hareketlilik, birey ya da grupların toplumsal yapı içerisindeki gelir ve saygınlık ölçütlerine göre bir konumdan diğerine geçme eylemidir. Yatay hareketlilik, mesleki ve coğrafi açıdan önemli bir gelir ve saygınlık farkı içermeyen yer değiştirmeleri (örneğin bir öğretmenin başka bir okula atanması) kapsar. Dikey hareketlilik ise sosyo-ekonomik konumdaki yukarı veya aşağı doğru ilerleme ve gerilemeleri (örneğin bir kaymakamın vali olması veya bir iş insanının iflas etmesi) ifade eder.
Bunun yanı sıra sosyal hareketlilik kuşak boyu (bireyin kendi yaşamı içinde), kuşaklar arası (ebeveynler ve çocuklar arasında), zorunlu veya isteğe bağlı (emeklilik veya evlilik) ile yapısal ve değiştirilebilir hareketlilik şeklinde sınıflandırılır. Sanayileşme ve şehirleşme, sosyal hareketliliği artıran en önemli unsurlardır.
Sosyal değişme, bir sosyal grup ya da toplumun yapısında, kurumlarında ve sosyal ilişkilerinde gözlenebilir farklılığa işaret eden devamlı bir olgudur. Sosyal değişmeye etki eden temel faktörler Giddens tarafından üç grupta incelenmiştir: Fiziksel çevre (iklim, deprem, doğal kaynaklar ve teknolojik altyapı), politik örgütlenme (devlet yapıları, hükümetler ve askeri güç) ve kültürel etkenler (din, değerler, iletişim sistemleri ve liderler).
Geleneksel toplumlarda değişme çok yavaş gerçekleşirken, çağdaş endüstriyel toplumlarda değişme hızı oldukça yüksektir ve bu durum beraberinde birtakım toplumsal uyum sorunları ve belirsizlikler getirmektedir.