Ünite 3: Sağlık Kurumlarında Maliyet Hesaplama Yöntemleri ve Maliyet Yönetimi Yaklaşımları

Maliyet Hesaplamanın Temel Sorusu

Maliyet hesaplama yöntemleri ve sistemlerinin geliştirilmesindeki temel amaç, işletme yönetiminde stratejik öneme sahip olan 'Bir ürün veya hizmetin maliyeti nedir?' sorusuna en doğru ve sistematik cevabı verebilmektir.

MR Cihazı ve Sabit Gider Örneği

Bir hastanede bir ay içerisinde yapılan MR çekim sayısı ister 100 ister 200 olsun, cihazın aylık amortisman gideri sabit kalır. Ancak çekim sayısına bağlı olarak kullanılan sarf malzemeleri ve teknisyen işçilik giderleri değişkenlik gösterir.

Normal Maliyetleme ve Kapasite Sapması

MR cihazının aylık 200 çekim kapasitesi varken sadece 150 çekim yapılması durumunda, normal maliyet yöntemine göre eksik kullanılan 50 çekimlik kapasiteye düşen sabit giderler 'kapasite sapması' olarak adlandırılır ve doğrudan dönem gideri yazılır.

Standart Ameliyat Maliyeti Sapma Örneği

Standart maliyet yöntemine göre bir ameliyatın bilimsel olarak hesaplanmış standart maliyeti 250.000 TL iken, fiili gerçekleşme 280.000 TL olmuşsa, aradaki 30.000 TL'lik fark sapma analiziyle incelenerek sorumlulara raporlanır.

Anahtar Kavramlar

Tam Maliyet YöntemiBir dönemde ortaya çıkan direkt, endirekt, sabit veya değişken tüm giderlerin, verilen hizmetin maliyetine dâhil edilmesini esas alan yöntemdir. Örneğin, bir ameliyat maliyetine doktor ücretinin yanı sıra hastane binasının amortismanı ve idari elektrik giderleri de eklenir.

Değişken Maliyet YöntemiYalnızca değişken nitelikteki giderlerin hizmet maliyetine yüklendiği, sabit giderlerin ise doğrudan dönem gideri olarak kaydedildiği yöntemdir. Bu yöntemde, hasta sayısına bağlı olarak değişen ilaç ve sarf malzeme giderleri maliyete dahil edilirken, bina kirası dahil edilmez.

Normal Maliyet YöntemiDirekt giderler ile değişken genel giderlerin tamamının hizmet maliyetine yüklendiği, sabit genel giderlerin ise kapasite kullanım oranına göre maliyetlere yansıtıldığı yöntemdir. Kapasitenin kullanılmayan kısmına düşen sabit giderler kapasite sapması olarak dönem gideri yazılır.

Direkt (Asal) Maliyet YöntemiHizmet maliyeti ile doğrudan ilişkilendirilebilen direkt ilk madde malzeme ve direkt işçilik giderlerinin maliyete dahil edildiği, genel giderlerin ise dışarıda bırakıldığı yöntemdir. Günümüz sağlık kurumlarında genel giderlerin payı çok yüksek olduğundan kullanımı sınırlıdır.

Fiilî Maliyet YöntemiGerçekleşmiş ve belgelenmiş giderlerin esas alınarak maliyetlerin hesaplandığı tarihi yöntemdir. Sağlık hizmetlerinde maliyetlerin ancak tedavi tamamlandıktan sonra kesinleşmesine yol açtığı için önleyici maliyet kontrolü yapılmasına izin vermez.

Tahmini Maliyet YöntemiMaliyetlerin henüz gerçekleşmeden önce, geçmiş dönem verileri ve güncel piyasa fiyatları dikkate alınarak önceden tahmin edilmesi esasına dayanan yöntemdir. Fiyat dalgalanmalarının yüksek olduğu dönemlerde gerçek maliyetlerle sapmalar gösterebilir.

Standart Maliyet YöntemiMaliyetlerin faaliyet gerçekleşmeden önce bilimsel yöntemler, mühendislik etütleri ve planlamalar doğrultusunda belirlendiği yöntemdir. Gerçekleşen fiili maliyetler ile standart maliyetler karşılaştırılarak sapma analizleri yapılmasına olanak tanır.

Sipariş Maliyet YöntemiBirbirinden farklı nitelikteki ürün veya hizmetlerin üretildiği durumlarda, her bir sipariş veya hasta için ayrı bir maliyet kartı tutularak maliyetlerin hesaplandığı yöntemdir. Sağlık kurumlarında her hastanın tedavi süreci farklı olduğundan bu yöntem yaygın olarak kullanılır.

Safha Maliyet YöntemiTek tip veya birbirine çok benzeyen hizmetlerin sürekli ve seri şekilde sunulduğu durumlarda, toplam maliyetin toplam hizmet sayısına bölünmesiyle birim maliyetin bulunduğu yöntemdir. Laboratuvar testleri ve röntgen çekimleri bu yönteme uygun standart hizmetlerdir.

Karma Maliyet YöntemiSipariş maliyet yöntemi ile safha maliyet yönteminin aynı işletmede bir arada kullanılmasıdır. Sağlık kurumlarında hastanın ameliyatı sipariş yöntemiyle, ameliyat öncesi yapılan standart kan testleri ise safha yöntemiyle maliyetlendirilir.

Faaliyet Tabanlı Maliyetleme (FTM)Maliyetlerin önce bu maliyetleri doğuran faaliyetlere, daha sonra da bu faaliyetlerden ürün veya hizmetlere aktarılmasını sağlayan modern yaklaşımdır. Maliyetlerin kaynağının ürünler değil, faaliyetler olduğu varsayımına dayanır.

Hedef MaliyetlemePiyasada kabul görecek satış fiyatından işletmenin hedeflediği kâr marjının çıkarılmasıyla ulaşılması gereken maksimum maliyet sınırının belirlendiği stratejik yaklaşımdır. Süreçler ve tasarımlar bu hedef maliyeti aşmayacak şekilde planlanır.

Kaizen MaliyetlemeÇalışanların ve yöneticilerin katılımıyla, süreçlerdeki israfları önlemek amacıyla küçük ama sürekli ve istikrarlı iyileştirmelerle maliyetleri azaltmayı hedefleyen Japon yönetim felsefesidir. Büyük yatırımlar yerine kademeli tasarruflara odaklanır.

Yaşam Döngüsü MaliyetlemeBir ürün, hizmet veya tıbbi cihazın maliyetini sadece üretim veya satın alma aşamasında değil; tasarım, geliştirme, kullanım, bakım-onarım ve elden çıkarma dahil tüm ömrü boyunca analiz eden yaklaşımdır.

Tam Zamanlı Üretim (JIT)Üretim veya hizmet sunumu için gerekli olan malzemelerin tam ihtiyaç duyulduğu anda tedarik edilerek kullanılmasını öngören stoksuz yönetim felsefesidir. Sağlık kurumlarında ilaç ve tıbbi malzemelerin bozulma ve elde kalma riskini azaltır.

Diğer Önemli Bilgiler

Laboratuvar Hizmetlerinde Safha Maliyetleme

Bir ayda laboratuvar testleri için yapılan toplam giderler 100.000 TL ve test yaptıran hasta sayısı 500 ise, safha maliyet yöntemine göre bir testin birim maliyeti tüm hastalar eşit kaynak tüketmiş kabul edilerek 200 TL olarak hesaplanır.

Kaizen Sözcüğünün Kökeni

Kaizen kelimesi Japonca'da 'kai' (değişim) ve 'zen' (iyi) sözcüklerinin birleşmesinden türetilmiştir. Büyük ve radikal değişiklikler yerine, tüm personelin katılımıyla küçük ama sürekli iyileştirmeler yapmayı ifade eder.

Hedef Maliyetlemede Fiyat Belirleme Sırası

Geleneksel 'maliyete kâr ekleyerek fiyat belirleme' anlayışının aksine, hedef maliyetlemede pazar fiyatından hedef kâr düşülerek hedef maliyete ulaşılır. Fiyatı dış çevre belirler, maliyet ise bu fiyata göre şekillendirilir.

Kronik Hastalıklar ve Yaşam Döngüsü

Kronik hastalıkların tedavisinde yaşam döngüsü maliyetleme kullanılır. Çünkü bu hastaların maliyeti sadece ilk yatış günüyle sınırlı kalmayıp, ömür boyu sürecek takip, ilaç, evde bakım ve rehabilitasyon süreçlerini kapsar.

Tıbbi Cihaz Alımlarında Gizli Maliyetler

Yaşam döngüsü maliyetleme yaklaşımına göre, bir hastanenin satın alacağı yüksek teknolojili tıbbi cihazın sadece alış fiyatı değil, ömrü boyunca yapılması gereken bakım-onarım, enerji tüketimi ve personel eğitim giderleri de analiz edilmelidir.

Sağlıkta Değer Zinciri Halkaları

Değer zinciri maliyetleme yaklaşımında sağlık hizmeti; ilaç ve tıbbi malzeme tedarikçilerinden başlayarak, hastane içi tedavi süreçlerini, taburculuk lojistiğini ve evde bakım/rehabilitasyon aşamalarını içeren kesintisiz bir zincir olarak ele alınır.

JIT ve İlaç Stok Yönetimi

Tam Zamanlı Üretim (JIT) felsefesi sağlık kurumlarında uygulandığında, yüksek maliyetli kanser ilaçları veya özel implantlar depoda bekletilmez; ameliyat veya tedavi günü tam zamanında tedarik edilerek israf ve bozulma önlenir.

Sınavda Dikkat Et

Kapsamına göre maliyet yöntemlerinde 'sabit giderlerin' nasıl işleme alındığına dikkat edin; değişken yöntemde doğrudan dönem gideri yazılırken, normal yöntemde kapasite oranına göre dağıtılır.
Fiilî maliyet yönteminin tarihi verilere dayandığını ve bu nedenle 'maliyet kontrolü ve planlama' yapılmasına imkân tanımadığını unutmayın.
Standart maliyet yöntemi ile Tahmini maliyet yöntemi arasındaki farkı iyi kavrayın; standart yöntem bilimsel ve mühendislik çalışmalarına dayanırken, tahmini yöntem geçmiş deneyimlere dayanır.
Sipariş maliyetlemede her hastanın bir 'sipariş' ve tıbbi kayıtlarının bir 'maliyet kartı' olduğunu, safha maliyetlemede ise tüm birimlerin eşit kaynak tükettiği varsayımının olduğunu unutmayın.
Hedef maliyetleme sorularında işlem sırasına dikkat edin; piyasa fiyatından kâr düşülerek maliyet sınırına ulaşılır, yani fiyat maliyeti belirler.
Kaizen ve JIT gibi Japon kökenli yaklaşımların ortak noktasının 'israfı önlemek' olduğunu, ancak Kaizen'in sürekli iyileştirmeye, JIT'in ise stoksuz çalışmaya odaklandığını ayırt edin.