Ünite 3: Sağlık Kurumlarında Maliyet Hesaplama Yöntemleri ve Maliyet Yönetimi Yaklaşımları — Önemli Kavramlar

Bir dönemde ortaya çıkan direkt, endirekt, sabit veya değişken tüm giderlerin, verilen hizmetin maliyetine dâhil edilmesini esas alan yöntemdir. Örneğin, bir ameliyat maliyetine doktor ücretinin yanı sıra hastane binasının amortismanı ve idari elektrik giderleri de eklenir.

Yalnızca değişken nitelikteki giderlerin hizmet maliyetine yüklendiği, sabit giderlerin ise doğrudan dönem gideri olarak kaydedildiği yöntemdir. Bu yöntemde, hasta sayısına bağlı olarak değişen ilaç ve sarf malzeme giderleri maliyete dahil edilirken, bina kirası dahil edilmez.

Direkt giderler ile değişken genel giderlerin tamamının hizmet maliyetine yüklendiği, sabit genel giderlerin ise kapasite kullanım oranına göre maliyetlere yansıtıldığı yöntemdir. Kapasitenin kullanılmayan kısmına düşen sabit giderler kapasite sapması olarak dönem gideri yazılır.

Hizmet maliyeti ile doğrudan ilişkilendirilebilen direkt ilk madde malzeme ve direkt işçilik giderlerinin maliyete dahil edildiği, genel giderlerin ise dışarıda bırakıldığı yöntemdir. Günümüz sağlık kurumlarında genel giderlerin payı çok yüksek olduğundan kullanımı sınırlıdır.

Gerçekleşmiş ve belgelenmiş giderlerin esas alınarak maliyetlerin hesaplandığı tarihi yöntemdir. Sağlık hizmetlerinde maliyetlerin ancak tedavi tamamlandıktan sonra kesinleşmesine yol açtığı için önleyici maliyet kontrolü yapılmasına izin vermez.

Maliyetlerin henüz gerçekleşmeden önce, geçmiş dönem verileri ve güncel piyasa fiyatları dikkate alınarak önceden tahmin edilmesi esasına dayanan yöntemdir. Fiyat dalgalanmalarının yüksek olduğu dönemlerde gerçek maliyetlerle sapmalar gösterebilir.

Maliyetlerin faaliyet gerçekleşmeden önce bilimsel yöntemler, mühendislik etütleri ve planlamalar doğrultusunda belirlendiği yöntemdir. Gerçekleşen fiili maliyetler ile standart maliyetler karşılaştırılarak sapma analizleri yapılmasına olanak tanır.

Birbirinden farklı nitelikteki ürün veya hizmetlerin üretildiği durumlarda, her bir sipariş veya hasta için ayrı bir maliyet kartı tutularak maliyetlerin hesaplandığı yöntemdir. Sağlık kurumlarında her hastanın tedavi süreci farklı olduğundan bu yöntem yaygın olarak kullanılır.

Tek tip veya birbirine çok benzeyen hizmetlerin sürekli ve seri şekilde sunulduğu durumlarda, toplam maliyetin toplam hizmet sayısına bölünmesiyle birim maliyetin bulunduğu yöntemdir. Laboratuvar testleri ve röntgen çekimleri bu yönteme uygun standart hizmetlerdir.

Sipariş maliyet yöntemi ile safha maliyet yönteminin aynı işletmede bir arada kullanılmasıdır. Sağlık kurumlarında hastanın ameliyatı sipariş yöntemiyle, ameliyat öncesi yapılan standart kan testleri ise safha yöntemiyle maliyetlendirilir.

Maliyetlerin önce bu maliyetleri doğuran faaliyetlere, daha sonra da bu faaliyetlerden ürün veya hizmetlere aktarılmasını sağlayan modern yaklaşımdır. Maliyetlerin kaynağının ürünler değil, faaliyetler olduğu varsayımına dayanır.

Piyasada kabul görecek satış fiyatından işletmenin hedeflediği kâr marjının çıkarılmasıyla ulaşılması gereken maksimum maliyet sınırının belirlendiği stratejik yaklaşımdır. Süreçler ve tasarımlar bu hedef maliyeti aşmayacak şekilde planlanır.

Çalışanların ve yöneticilerin katılımıyla, süreçlerdeki israfları önlemek amacıyla küçük ama sürekli ve istikrarlı iyileştirmelerle maliyetleri azaltmayı hedefleyen Japon yönetim felsefesidir. Büyük yatırımlar yerine kademeli tasarruflara odaklanır.

Bir ürün, hizmet veya tıbbi cihazın maliyetini sadece üretim veya satın alma aşamasında değil; tasarım, geliştirme, kullanım, bakım-onarım ve elden çıkarma dahil tüm ömrü boyunca analiz eden yaklaşımdır.

Üretim veya hizmet sunumu için gerekli olan malzemelerin tam ihtiyaç duyulduğu anda tedarik edilerek kullanılmasını öngören stoksuz yönetim felsefesidir. Sağlık kurumlarında ilaç ve tıbbi malzemelerin bozulma ve elde kalma riskini azaltır.