← Ünite 7
Matematik 2

Ünite 7: Diziler ve Seriler, Finans Matematiği

Aylık Satış Artışı Örneği
Bir satıcı ocak ayında 1000 TL satış yapmış ve şubat ayından itibaren her ay bir önceki aydan %10 fazla satış gerçekleştirerek 1000, 1100, 1210 şeklinde bir dizi oluşturmuştur.
Banka Vadesiz Mevduat ve Faiz Örneği
Bir kişi bankaya 20.000 TL yatırmış, her 6 ayda bir 2.000 TL ana para çekerek %20 yıllık faizle toplam 11.000 TL faiz geliri elde etmiştir.
E Sayısının Matematiksel Değeri
Matematikte ve finansal serilerde sıkça karşılaşılan e sayısı, e = 2,7183... şeklinde devam eden irrasyonel bir sabittir ve lim (n->∞) (1 + 1/n)^n limitinden elde edilir.
Basit Faiz ile Kredi Ödemesi Örneği
4.000 TL tutarındaki bir borç 9 ay sonra (t = 9/12 = 0,75) %10 basit faiz oranıyla hesaplandığında 300 TL faiz getirisi üretmektedir.

Anahtar Kavramlar

DiziTanım kümesi pozitif tam sayılar kümesi (N+) ve değer kümesi reel sayılar kümesi (R) olan fonksiyonlara dizi denir. Metindeki örneğe göre ocak ayından itibaren aylık satışların sıralı bir liste oluşturması gibi sıralı sayılardan oluşur.
Genel TerimBir dizinin n. elemanını veren ve n'e bağlı olarak kuralsal ifade edilen bileşendir. Örneğin {an} dizisinde an = 3n - 2 ifadesi dizinin genel terimidir.
Sonlu DiziTanım kümesi sonsuz pozitif tam sayılar yerine sonlu bir Ak = {1, 2, 3, ..., k} alt kümesi olan dizilerdir. Örneğin A = {1, 2, 3, 4, 5, 6} kümesi üzerinde tanımlanan dizi sonlu bir dizidir.
Sabit DiziTanım kümesindeki tüm n elemanları için terimleri birbirine eşit olan dizilerdir. Örneğin an = 5 dizisinin tüm terimleri 5'e eşittir.
Eşit DizilerHer n eleman için karşılıklı terimleri birbirine eşit olan iki dizidir. Örneğin an = (n^2 + n)/2 dizisi ile bn = 1 + 2 + ... + n dizisi eşit dizilerdir.
Monoton DiziTerimleri sürekli artan (an+1 > an) veya sürekli azalan (an+1 < an) özellik gösteren dizilerdir. 4, 6, 8, 10 şeklinde giden dizi monoton artan dizidir.
Yakınsak DiziGenel teriminin limiti bir L reel sayısına eşit olan dizilerdir. Örneğin an = 1/√n dizisinin limiti 0 olduğundan bu dizi yakınsaktır.
Iraksak DiziGenel teriminin limiti mevcut olmayan veya sonsuza giden dizilerdir. Örneğin an = 2n^2 + 3 dizisi sonsuza gittiği için ıraksaktır.
Aritmetik DiziArdışık iki terimi arasındaki farkı sabit olan dizilerdir. Örneğin 3, 8, 13, 18 dizisinde ardışık fark 5 olup ortak fark d = 5 olan bir aritmetik dizidir.
Ortak FarkAritmetik dizilerde ardışık iki terim arasındaki sabit farktır (d = an+1 - an). Örneğin 25, 20, 15 dizisinde ortak fark -5'tir.
Geometrik DiziArdışık iki terimi oranı sabit olan dizilerdir. Örneğin 3, 6, 12, 24 dizisinde oran 2 olup ortak çarpan r = 2'dir.
Ortak ÇarpanGeometrik dizilerde ardışık iki terimin birbirine bölünmesiyle elde edilen sabit orandır (r = an+1 / an).
SeriBir {an} dizisinin terimlerinin sonsuz toplamından oluşan ifadedir (S = a0 + a1 + a2 + ...). Örneğin 3/10 + 3/100 + 3/1000 + ... bir seridir.
Kısmi Toplamlar DizisiBir serinin ilk n teriminin toplanmasıyla elde edilen terimlerin oluşturduğu {Sn} dizisidir. Sn = a1 + a2 + ... + an n. kısmi toplamı verir.
Geometrik SeriTerimleri bir geometrik dizi oluşturan sonsuz serilerdir. |r| < 1 koşulunu sağladığında geometrik seriler yakınsak olur.
Basit FaizBelirli bir anaparanın faiz oranı üzerinden sadece ana para üzerinden her dönem ayrı ayrı hesaplanan faiz türüdür (I = P * r * t).
Bileşik FaizDönem içinde elde edilen faiz getirilerinin anaparaya eklenerek sonraki dönemlerde bu yeni tutar üzerinden faiz hesaplandığı üstel büyüme sistemidir (S = P(1 + r)^n).
Efektif Faiz OranıYıl içindeki bileşik dönem sayısının artması nedeniyle yatırımcının elde ettiği yıllık gerçek getiri oranıdır (ref = (1 + r/k)^k - 1).
Nominal Faiz OranıYatırım sözleşmesinde belirtilen yıllık bazdaki gösterge faiz oranıdır; dönem içi bileşiklendirme etkisini doğrudan yansıtmaz.
Bugünkü DeğerGelecekteki belirli bir tutarın, belirli bir faiz oranı ve iskonto ile bugünkü eş değer miktarını ifade eder (P = S(1 + r)^(-n)).
Gelecekteki DeğerBugün yatırılan bir anaparanın belirli bir faiz oranı ve süre sonucunda ulaşacağı toplam tutardır (S = P(1 + r)^n).
AnüiteEşit zaman aralıkları ile tekrarlanan, genellikle eşit tutarlı ödemeler veya tahsilatlar serisidir (Örn: taksit ödemeleri).
Normal AnüiteHer bir dönem ödemesinin ilgili dönemin sonunda yapıldığı anüite türüdür (Örn: işçi maaşı ödemeleri).
Peşin AnüiteHer bir dönem ödemesinin ilgili dönemin başında yapıldığı anüite türüdür (Örn: memur maaşı ödemeleri).
Daimi (Sürekli) AnüiteÖdemeleri belirli bir tarihte başlayıp sonsuza kadar veya belirsiz bir geleceğe dek devam eden anüitelerdir (Örn: sürekli kira geliri).

Diğer Önemli Bilgiler

Yatırımın İki Katına Çıkma Süresi

%8 bileşik faiz oranıyla değerlendirilen bir yatırımın anaparasının iki katına çıkabilmesi için logaritmik hesaplamalar sonucunda yaklaşık 9,12 yıl geçmesi gerekmektedir.

Üç Aylık Dönemli Yatırım Getirisi

%8 yıllık faiz üzerinden üç aylık dönemlerle (k=4) bankaya yatırılan 500 TL'lik bir yatırım 4 yıl sonunda toplam 686,4 TL'ye ulaşmaktadır.

Nominal ve Efektif Faiz Kıyaslaması

%12 yıllık bileşik faiz uygulandığında, yıllık dönemde getiri %12 iken, günlük dönemle hesaplandığında efektif getiri oranı %12,74'e yükselmektedir.

Üniversite Eğitimi İçin Bugünkü Değer Örneği

4 yıl sonra üniversiteye başlayacak çocuğun masrafları için %12 bileşik faizle 10.000 TL biriktirmek isteyen bir ebeveynin bugün bankaya 6.355 TL yatırması gerekir.

Normal Anüite Ödeme Örneği

Her yıl sonunda %6 faiz oranıyla 10 yıl boyunca yapılan 100 TL'lik dönem sonu ödemelerinin bugünkü değeri yaklaşık 736 TL olarak hesaplanmaktadır.

Anüitenin Gelecek Değeri Hesaplaması

Her yıl sonunda %6 faizle 10 yıl boyunca yatırılan 100 TL'lik taksitlerin 10. yıl sonundaki toplam gelecekteki değeri yaklaşık 1.318 TL'ye ulaşmaktadır.

Aritmetik Dizi Toplamı Uygulaması

1'den 32'ye kadar devam eden doğal sayıların toplamı aritmetik dizi toplam formülü kullanılarak 528 olarak hesaplanmaktadır.

Çift Sayıların Toplamı Örneği

31 ile 87 arasında kalan çift doğal sayıların toplamı formüller yardımıyla hesaplandığında 1.652 sonucunu vermektedir.

Bileşik Faiz Borç Ödeme Örneği

2.000 TL borcu olan bir kişi bir ay sonra 2.020 TL ödemek zorunda kaldığında, aylık mevduata uygulanan yıllık bileşik faiz oranı %24 olmaktadır.

Faktoriyelli Seri Yakınsaklığı

1 + sum(1/i!) serisi terimlerinin toplamı e sayısına eşit olduğundan bu seri yakınsak bir karakter sergilemektedir.

Kareler Toplamı Uygulaması

1 ile 12 aralığında bulunan x doğal sayıların kareleri toplamı matematiksel seri kuralları gereğince 650'dir.

Sınavda Dikkat Et

  • Dizilerin tanım kümesinin pozitif tam sayılar (N+), değer kümesinin ise reel sayılar (R) olduğunu unutmayın; sınavda tanım kümesi tuzak olarak verilebilir.
  • Aritmetik dizi ile geometrik dizi formüllerini birbirine karıştırmayın; aritmetik dizide ortak fark (toplama/çıkarma), geometrik dizide ise ortak çarpan (çarpma/bölme) esastır.
  • Basit faiz ile bileşik faiz formüllerini ayırt edin; basit faizde doğrusal büyüme (I = P*r*t) varken, bileşik faizde üstel büyüme (S = P(1+r)^n) geçerlidir.
  • Faiz ve zaman birimlerinin uyumuna çok dikkat edin; örneğin yıllık faiz oranında süre ay veya hafta cinsinden verilmişse mutlaka yıla dönüştürülmelidir (t = ay/12 veya hafta/52).
  • Efektif faiz hesaplamalarında yıl içindeki dönem sayısı (k) arttıkça efektif oranın nominal orandan her zaman daha yüksek çıkacağını unutmayın.
  • Geometrik serilerin yakınsaklık incelemesinde ortak çarpanın mutlak değerinin 1'den küçük olması (|r| < 1) şartını mutlaka kontrol edin.
  • Anüite sorularında ödemelerin dönemin sonunda mı (normal anüite) yoksa başında mı (peşin anüite) yapıldığına dikkat ederek doğru formülü seçin.