İnfografik
← Ünite 13
Felsefeye Giriş

Ünite 13: 20 ve 21 Yüzyıllarda Eleştiri ve Dil Felsefesi

Bertrand Russell'ın 1914 Tarihli Eseri
Bertrand Russell, 20. yüzyıl başında felsefeyi yeniden tanımlamak amacıyla 'Felsefenin Özü Olarak Mantık' (1914) adlı çalışmasını kaleme almıştır. Bu eser, felsefenin tabanının mantık üzerine inşa edilmesinde kritik bir dönüm noktasıdır.
Edmund Husserl'in 1910 Tarihli Çalışması
Edmund Husserl, felsefe çevrelerindeki toz dumanı dağıtmak ve felsefenin konumunu yeniden belirlemek için 1910 yılında 'Sağlam Bir Bilim Olarak Felsefe' adlı çalışmasını yayımlamıştır.
Wittgenstein'ın Tractatus Eserindeki Temel Amaç
Wittgenstein Tractatus'un önsözünde, kitabının felsefe problemlerinin tamamen çözümüyle ilgili olduğunu ve düşünmeye değil, düşüncelerin dile getirilişine bir sınır çizmek istediğini açıkça belirtmiştir.
Hertz'in Wittgenstein Üzerindeki Etkisi
Wittgenstein'ın fikir gelişiminde Ludwig Boltzmann ile birlikte fizikçi-düşünür Hertz etkili olmuştur. Hertz'in doğa bilimlerinin gerçekliği modellediği yönündeki görüşleri felsefi arka planı şekillendirmiştir.

Anahtar Kavramlar

EleştiriFelsefe tarihi boyunca yeni sistemlerin doğmasını sağlayan, felsefe yapmanın en temel yolu açıcı yöntemi ve aracıdır. Metinde felsefenin sürekliliğini ve canlılığını sağlayan en önemli unsur olarak ele alınmıştır.
Kritikİnsan anlama gücünün imkânlarını, sınırlarını ve meşru kullanım alanlarını inceleyen eleştirel felsefe faaliyetidir. Kant ve Wittgenstein felsefesinde sınır belirleme anlamında kullanılır.
HakikatGeleneksel felsefede deney bilgisinin ötesinde yer aldığı düşünülen transandantal dünya hakkındaki nihai bilgi iddiasıdır. Doğa bilimlerinin gelişimiyle bu bilgi iddiası felsefenin elinden çıkmıştır.
KantBilgi öğretisini felsefenin temeline yerleştirerek anlama gücünün imkân ve sınırlarını araştıran eleştirel felsefenin kurucusudur. Deney ötesi kurgusal metafizikleri dışlarken ahlak ve praksis alanına felsefe kapısını aralamıştır.
Wittgenstein20. yüzyılın en önemli dil felsefecilerinden biri olup, Tractatus döneminde mantık, dil ve olgu ilişkisini incelemiştir. Felsefenin bir öğreti değil, dil eleştirisi ve aydınlatma etkinliği olduğunu savunmuştur.
Transandantal DünyaDeney bilgisinin ötesinde yer aldığı düşünülen, geleneksel metafiziğin bilgi verme iddialarında bulunduğu aşkın alandır. Locke ve Hume bu alana dair bilgi iddialarını eleştirmiştir.
Vita TheorikaTeorik yaşam ve akılsal kurgulama faaliyeti olup, 19. yüzyıl sonlarındaki bunalımlar ve akla duyulan güvenin sarsılmasıyla yorgun düşmüştür.
Vita AktivaTeorik yaşamın yorulması sonucunda akıldışı öğretilere, ideolojilere ve yaşama felsefelerine yönelen pratik yaşam biçimidir.
Mantıksal OntolojiWittgenstein'ın mantığın temellerinden hareketle inşa ettiği, dünyanın aktüel durumunu değil mantıksal yapısını ortaya koyan felsefi ontoloji anlayışıdır.
OrganonMantığın felsefe yapmanın olmazsa olmaz bir aracı, yöntemi ve temeli olarak görülmesini ifade eden kavramdır.
Mantıksal SentaksDilin ve önermelerin kuruluş kurallarını belirleyen mantıksal yapıdır; bu yapının ihlal edilmesi felsefi karışıklıklara ve problemlere yol açar.
AksiyomGeometri gibi disiplinlerde temel alınan ve diğer önermelerin kendisinden türetildiği öncül önermedir. Wittgenstein felsefesinde felsefenin aksiyom içermediği vurgulanır.
Dil EleştirisiWittgenstein felsefesine göre tüm felsefenin temel işlevi olan, dilin bozulmasından kaynaklanan düşünce düğümlenmelerini ve bulanıklıkları giderme faaliyetidir.
Gösterilebilir OlanTractatus'ta açıkça önermelerle söylenemeyen, ancak dilin yapısında ve mantıksal formda dolaylı olarak kendini belli eden aşkın veya yapısal unsurlardır.
Söylenebilir OlanOlguların tasvirini veren, düzgün gramatik ve mantıksal yapıyla kurulmuş doğa bilimi önermeleridir.
PraksisAhlak, değerler ve hayatı yönlendirmenin temel kurallarını içeren pratik felsefe ve yaşam alanıdır.
Metafizik KurgularDeney sınırlarını aşarak evrenin özü hakkında bilgi verme iddiasında bulunan, 20. yüzyılda eleştirilen spekülatif felsefi sistemlerdir.
Tanımlayıcı EtkinlikFelsefenin kanıtlama yapmayan, aksiyom içermeyen, sadece ortada olanı açık kılan eleştirel işlevidir.
Sentetik A PrioriDeneyden bağımsız olarak zihinde kurulan ve deneyimin zorunlu önkoşullarını ifade eden önermelerdir; Kant eleştirisinde bu kavram önem taşır.
Russell20. yüzyıl başlarında mantığı felsefenin özü olarak gören, felsefenin doğa bilimlerini tamamlayıcı bir meta disiplin olması gerektiğini savunan filozoftur.
Husserl20. yüzyıl başında 'Sağlam Bir Bilim Olarak Felsefe' (1910) adlı çalışmasıyla felsefeyi yeniden tanımlamaya ve konumlandırmaya çalışan filozoftur.
HertzFizikçi-düşünür olup, doğa bilimlerinin gerçekliği modellediği ve resmettiği düşüncesiyle Wittgenstein'ın fikir gelişimini etkilemiştir.
Tractatus Logico-PhilosophicusWittgenstein'ın dil, mantık ve olgu ilişkisini ele aldığı, felsefi problemlerin çözümünü ve dile sınır çizmeyi amaçlayan ünlü eseridir.
Değer AlanıOlgular dünyasının tamamen dışında yer alan, olgular arasında iyi, güzel veya yüce gibi ayrımların bulunmadığı alandır.

Diğer Önemli Bilgiler

Russell'ın Felsefe Anlayışı

P.M.S. Hacker’a göre, Wittgenstein’ın felsefe ile doğalar bilimleri arasında yaptığı ayrım doğrudan Russell’ın felsefe anlayışıyla ilişkilidir. Russell felsefeyi doğa bilimlerinin bir tamamlayıcısı ve meta disiplin olarak görmüştür.

Wittgenstein'ın Notebooks ve TLP Referansları

Wittgenstein, 'Notebooks 1914-1916' ve 'Tractatus Logico-Philosophicus' (TLP) eserlerinde felsefenin aksiyom içermeyen, tümdengelim barındırmayan salt tanımlayıcı bir etkinlik olduğunu defaatle vurgulamıştır.

Kant'ın Eleştirel Felsefesinin Rolü

Doğa bilimleri karşısında sokağa bırakılan felsefenin yardımına Kant'ın eleştirel felsefesi yetişmiştir. Kant, anlama gücünün imkânları ile sınırlarını araştırma konusu yaparak bilgi ile inanma arasındaki sınırları çizmiştir.

18. Yüzyıldan Sonra Metafiziğin Durumu

18. yüzyıldan itibaren dünya hakkında bilgi verme iddiasındaki geleneksel felsefe ve metafizik, bu görevini gelişme gösteren doğa bilimlerine devretmek zorunda kalmıştır.

Locke ve Hume'un Bilgi Eleştirisi

Locke ve Hume tarafından yürütülen bilgi ve anlama eleştirisi çerçevesinde, deney bilgisinin ötesindeki transandantal dünya hakkında bilgi verme ayrıcalığı felsefenin elinden kayıp gitmiştir.

19. Yüzyıl Sonu Bunalımları

19. yüzyıl sonlarında doğa bilimleri ile mantıkta ortaya çıkan bunalımlar ve akla duyulan güvenin sarsılması, akıldışı öğretilerin ve ideolojilerin felsefeyi doldurmasına neden olmuştur.

Wittgenstein'ın Felsefe ve Dil Özdeşliği

Wittgenstein Tractatus'un 4.0031 numaralı önermesinde 'Tüm felsefe dil eleştirisidir' diyerek felsefenin meşru alanını dil üzerinden yapılan eleştirel bir faaliyete indirgemiştir.

Felsefi Önermelerin Niteliği

Wittgenstein TLP 4.112'de felsefenin sonucunun 'felsefi önermeler' olmadığını, aksine önermelerin açık kılınması ve aydınlatılması olduğunu açıkça ifade etmiştir.

Mantık ve Dünya Ortaklığı

Wittgenstein'ın TLP 6.13 numaralı önermesinde belirttiği gibi, 'Mantık bir öğreti değil, dünyanın bir aynadaki zahiridir' ve mantığın yapısı ile dünyanın yapısı ortaktır.

Felsefede Tümdengelim Eksikliği

Wittgenstein Notes on Logic ve Notebooks eserlerinde felsefede tümdengelimlerin olmadığını, felsefenin temel bir önermeden türetilmiş zincirler içermediğini ve salt tanımlayıcı olduğunu vurgulamıştır.

Pears'ın Wittgenstein ve Kant Değerlendirmesi

Pears’a göre Wittgenstein felsefesi genel karakteri açısından Kantçı anlamda eleştireldir; Kant aklın kendi başına metafizik bilgiye sahip olamayacağını gösterirken, Wittgenstein da olgusal söylemin sınırlarını belirlemiştir.

Sınavda Dikkat Et

  • Wittgenstein'ın Tractatus felsefesinde felsefenin bir 'öğreti' değil, aksine bir 'etkinlik' olduğunu kesinlikle unutmayın; sınavda düşürücü çelendiricidir.
  • Felsefenin doğa bilimleri gibi aksiyom, dogma veya tümdengelim içermediğini, salt tanımlayıcı olduğunu, önermelerinin aynı düzlemde yer aldığını iyi kavrayın.
  • Kant'ın 'olgusal bilginin', Wittgenstein'ın ise 'olgusal söylemin' (düşüncelerin dile getirilişinin) sınırlarını çizdiğini karıştırmayın.
  • Mantık önermelerinin dünya olguları hakkında hiçbir şey söylemediğini ve deneysel içeriğinin olmadığını belirten TLP alıntılarına dikkat edin.
  • Tüm felsefenin bir 'dil eleştirisi' olduğu vurgusunun Wittgenstein'ın felsefesinin kalbini oluşturduğunu asla göz ardı etmeyin.
  • Felsefenin olgular hakkında bilgi vermediğini, aksine bilgi veren bilimsel önermelerin mantıksal formlarını incelediğini unutmayın.
  • Değer alanının (ahlak, estetik vb.) olgular dünyasının tamamen dışında yer aldığını ve olgular dünyasında iyi/kötü ayrımı olmadığını hatırlayın.