Ünite 10: Vergileme Tekniği

Türkiye'de Yerel Yönetim Vergileri

Bina, arazi, çevre temizlik, ilan ve reklam vergileri yerel idarelerce tahsil edilir. Ancak bu vergileri koyan birim yerel yönetimler değil, kanunilik ilkesi gereği Türkiye Büyük Millet Meclisidir.

Götürü Gider Oranı

Gayrimenkul sermaye iradı elde edip bunu kiraya veren mükellefler, gerçek gider yöntemi yerine dilerlerse yıllık hasılatlarının %25'ini götürü gider olarak matrahlarından indirebilirler.

1942 Varlık Vergisi Uygulaması

Türkiye'de 1942 yılında çıkarılan Varlık Vergisi'nde matrah tespiti için tamamen 'İdarece Takdir Usulü' uygulanmış, bu durum öznel kararlara yol açtığı için eleştirilmiştir.

Fransa'da Kapı ve Pencere Vergisi

Karine veya dış belirtiler usulünün en tipik tarihsel örneğidir. Bu uygulamada mükelleflerin ödeme gücü göstergesi olarak evlerindeki kapı ve pencere sayıları esas alınmıştır.

Anahtar Kavramlar

MatrahVergi borcunu hesaplamak amacıyla, vergi konusunun indirgendiği fiziksel-teknik veya ekonomik-parasal büyüklüktür. Örneğin, Gelir Vergisinde matrah elde edilen gelirin safi tutarıdır.

Vergi MükellefiVergi kanunlarına göre kendisine vergi borcu düşen, vergiyi kendi geliri veya servetinden ödemekle yükümlü olan gerçek veya tüzel kişidir.

Vergi SorumlusuVerginin ödenmesi bakımından alacaklı vergi dairesine karşı muhatap olan ve mükellefin vergi ödevlerini onun adına yerine getiren üçüncü kişidir.

Kanuni Vergi TaşıyıcısıKanun koyucunun vergi yükünü nihai olarak taşımasını istediği kişidir. KDV'de kanuni vergi taşıyıcısı mal ve hizmeti satın alan nihai tüketicidir.

Gerçek Vergi TaşıyıcısıPiyasa koşullarında gerçekleşen yansıma mekanizması sonucunda, vergi yükünü nihai olarak üstlenen ve bu yükü başkasına devredemeyen kişidir.

Verginin KonusuÜzerine vergi konulan ve doğrudan ya da dolaylı olarak verginin kaynağını oluşturan iktisadi unsurdur. Örneğin, Motorlu Taşıtlar Vergisinin konusu tescilli taşıtlardır.

MuafiyetVergi kanunlarına göre esasen mükellef olması gereken bazı kişi veya kurumların, kanunla kısmen veya tamamen vergi dışı tutulmasıdır.

İstisnaVergi kanunlarına göre esasen vergilendirilmesi gereken bazı vergi konularının, işlemlerinin veya kazançlarının kısmen ya da tamamen vergi dışı bırakılmasıdır.

Vergiyi Doğuran OlayDevletin vergi alacağının doğması için, verginin konusu ile mükellefi arasında kanunun aradığı şartların ve hukuki ilişkinin gerçekleşmesidir.

Spesifik VergiVergi matrahının ağırlık, sayı, hacim, uzunluk gibi fiziksel ve teknik büyüklükler üzerinden belirlendiği vergi türüdür.

Ad-valorem VergiVergi matrahının fiyat, bedel veya değer gibi ekonomik ve parasal büyüklükler üzerinden hesaplandığı değere dayalı vergilerdir.

İkmalen Vergi TarhıDaha önce yapılmış bir tarhiyata bağlı olarak, sonradan ortaya çıkan bir matrah veya matrah farkı üzerinden ek vergi hesaplanması işlemidir.

Resen Vergi TarhıVergi matrahının defter, kayıt ve belgeler gibi maddi delillere göre tespitinin mümkün olmadığı durumlarda, takdir komisyonlarınca belirlenen matrah üzerinden vergi hesaplanmasıdır.

Tersine Artan Oranlı (Ric'i) TarifeMükelleflerin geliri arttıkça, ödedikleri verginin toplam gelirlerine olan oranının giderek azaldığı, vergi adaletine aykırı tarife etkisidir.

Emanet UsulüDevletin veya kamu tüzel kişilerinin kendi aylıklı memurları aracılığıyla vergileri doğrudan tarh ve tahsil ettiği, günümüzde uygulanan en güvenli tahsilat usulüdür.

Diğer Önemli Bilgiler

1999 Yılı Basit Usul Reformu

Türkiye'de 1999 yılında ticari kazançların vergilendirilmesindeki götürü usul kaldırılmış, yerine esnafın defter tutmadan odalar aracılığıyla vergilendirildiği Basit Usul getirilmiştir.

Kurumlar Vergisi Oranı

Türkiye'de Kurumlar Vergisi oranı kurum kazancının %20'si olarak uygulanır. Bu oran, matrah ne kadar artarsa artsın değişmediği için tek oranlı (düz) tarifeye somut bir örnektir.

Stopaj Yöntemi ve İşveren Sorumluluğu

Ücretlilerin gelir vergisi, işverenler tarafından kaynakta kesilerek vergi dairesine ödenir. Bu sayede milyonlarca işçi yerine çok daha az sayıdaki işveren muhatap alınarak ekonomi sağlanır.

KDV'nin Ric'i (Tersine Artan) Karakteri

Katma Değer Vergisi gibi dolaylı vergilerde sabit oran uygulanır. Bu durum, düşük gelirlilerin yüksek gelirlilere göre bütçelerinden oransal olarak daha fazla vergi ödemesine yol açar.

İltizam Usulü ve Mültezimler

Ayni ekonominin geçerli olduğu dönemlerde vergi toplama işi mültezim denilen kişilere bırakılmıştır. Mültezimler devlete peşin para ödeyip halktan fazla vergi toplayarak zulme yol açmıştır.

İhale Yöntemiyle Tahsilat

Vergi toplama yetkisinin doğrudan mültezime verilmesi yerine, en yüksek vergi hasılatını getireceğini taahhüt eden kişiye ihale yoluyla devredildiği eski bir tahsilat yöntemidir.

Yol Vergisi Uygulaması

Türkiye'de 1952 yılına kadar uygulanmış olan Yol Vergisi, verginin konusu ile matrahının yükümlünün fiziki varlığı (kendisi) olduğu baş vergisi niteliğinde bir uygulamadır.

Sınavda Dikkat Et

Mükellef ile Sorumlu ayrımına dikkat edin: Mükellef verginin asıl borçlusudur, sorumlu ise vergi dairesine karşı muhatap olan üçüncü kişidir.
Muafiyet ve İstisna farkını unutmayın: Muafiyet şahıslara/kurumlara tanınan ayrıcalıkken, istisna doğrudan verginin konusuna yöneliktir.
Matrah ve Konu kavramlarını karıştırmayın: Konu niteldir (gelir, bina), matrah ise niceldir (gelirin safi tutarı, binanın değeri).
Beyannameye dayanan tarhta tebliğ aşamasının olmadığını, tarh ve tahakkukun aynı anda gerçekleştiğini sınavda mutlaka hatırlayın.
KDV'nin ric'i (tersine artan oranlı) etkisini bilin: Sabit oranlı olmasına rağmen düşük gelirlinin bütçesinde daha büyük yük oluşturur.
Resen tarhiyatın anahtar kelimesi 'defter ve belgelerin bulunamaması veya ibraz edilememesi' durumudur, takdir komisyonu devreye girer.