Vergileme ilişkisi, özü itibarıyla egemenlik hakkına dayanan devlet ile bu egemenlik sınırları içerisinde yaşayan ve iktisadi faaliyette bulunan mükellefler arasındaki bir borç ilişkisidir. Bu ilişkinin alacaklı tarafında devlet veya vergi tarh ve tahsil yetkisine sahip olan kamu tüzel kişileri yer alır. Türkiye gibi üniter devlet yapısına sahip ülkelerde vergi koyma yetkisi (vergilendirme yetkisi) tamamen merkezi devlete, yani yasama organı olan Türkiye Büyük Millet Meclisine aittir. Yerel yönetimlerin kendi iradeleriyle yeni bir vergi ihdas etme yetkileri bulunmamaktadır. Ülkemizde belediyeler tarafından tahsil edilen bina ve arazi vergisi, çevre temizlik vergisi, ilan ve reklam vergisi gibi yerel vergiler, yerel idarelerin kendi koyduğu vergiler değildir. Bu vergiler TBMM tarafından çıkarılan kanunlarla düzenlenmiş olup, yerel yönetimler sadece bu vergilerin tarh ve tahsil işlemlerini yürütmek üzere yetkilendirilmişlerdir. Buna karşılık, ABD ve İsviçre gibi federal devlet yapısına sahip ülkelerde hem federal (merkezi) devletin hem de federe devletlerin (eyaletlerin veya kantonların) ayrı ayrı vergi koyma yetkisi bulunmaktadır. Vergi ilişkisinin borçlu tarafı ise vergi mükellefleri ve vergi sorumlularından oluşur. Vergi borçlusu kavramı, vergi hukukunda hak ve fiil ehliyetine sahip gerçek kişileri kapsayabileceği gibi, tüzel kişileri ve hatta tüzel kişiliği olmayan bazı cemaat ve ortaklıkları da kapsayacak şekilde geniş bir çerçevede ele alınmaktadır. Vergi mükellefi (yükümlüsü), vergi kanunlarına göre üzerine vergi borcu düşen, yani vergi alacağının doğmasına neden olan olayla doğrudan ilişkisi sebebiyle vergiyi kendi geliri veya servetinden ödemek zorunda olan gerçek veya tüzel kişidir. Mükellefin devlete karşı iki temel ödevi bulunur: Bunlardan birincisi vergiyi ödemek olan 'maddi ödev', ikincisi ise işe başlama/bırakma bildirimleri, defter tutma, belge düzenine uyma ve defter-belgeleri saklama gibi idari nitelikteki 'şeklî ödevler'dir. Vergi sorumlusu ise, verginin ödenmesi bakımından alacaklı vergi dairesine karşı muhatap olan üçüncü kişidir. Kanun koyucu, vergi güvenliğini sağlamak ve vergi dairesinin işlem yükünü azaltmak amacıyla, asıl mükellefin yerine üçüncü kişileri muhatap alabilir. Bunun en somut örneği stopaj (kaynakta kesinti) uygulamasıdır. Bir iş yerinde çalışan işçiler elde ettikleri ücret üzerinden Gelir Vergisi mükellefidirler; ancak bu verginin hesaplanıp, işçi ücretinden kesilerek vergi dairesine yatırılmasından işveren sorumludur. Burada işçi mükellef, işveren ise vergi sorumlusudur. Kanuni vergi taşıyıcısı, kanun koyucunun vergi yükünü nihai olarak taşımasını öngördüğü kişidir. Gelir vergisinde mükellef ile kanuni taşıyıcı aynı kişi iken, Katma Değer Vergisi (KDV) ve Özel Tüketim Vergisi (ÖTV) gibi dolaylı vergilerde farklılaşır. Bu vergilerde kanuni mükellef malı satan işletmelerdir; ancak kanun koyucu vergi yükünün tüketici üzerinde kalmasını ister. İşletmeler ödedikleri vergiyi malın fiyatına ekleyerek tüketiciye yansıtırlar. Bu süreçte vergiyi devreden işletmelere 'aracı mükellef', vergi yükünü en son üstlenen ve başkasına yansıtamayan kişiye ise 'gerçek (nihai) vergi taşıyıcısı' denir. Verginin konusu, üzerine vergi konulan ve doğrudan doğruya ya da dolaylı olarak verginin kaynağını oluşturan iktisadi unsurdur. Bir verginin konusunun ne olduğu ilgili kanunda açıkça yazılmalıdır, aksi takdirde verginin kanuniliği ilkesi ihlal edilmiş olur. Türk vergi sisteminde gelir vergisinin konusu gerçek kişilerin elde ettiği gelir iken, kurumlar vergisinin konusu kurum kazancı, bina vergisinin konusu ise Türkiye sınırları içindeki binalardır. Muafiyet, kanun koyucu tarafından verginin mükellefi olarak tanımlanan bazı kişi veya kurumların, sosyal veya ekonomik amaçlarla kısmen veya tamamen, geçici veya sürekli olarak vergi dışı bırakılmasıdır. Örneğin, Gelir Vergisi Kanunu'na göre belli bir iş yeri açmaksızın gezici olarak perakende ticaret yapanların esnaf muaflığından yararlanarak vergi dışı tutulması bir muafiyettir. Muafiyet şahsa veya kuruma yöneliktir. İstisna ise doğrudan verginin konusuna yöneliktir. Vergi kanunlarına göre esasen vergilendirilmesi gereken bazı iktisadi unsurların, işlemlerin veya kazançların vergi dışı tutulmasıdır. Örneğin, emlak vergisinde yeni inşa edilen konut binalarının değerinin dörtte birinin 5 yıl süreyle vergi dışı bırakılması bir istisnadır. Devletin bu muafiyet ve istisnalar yoluyla vazgeçtiği vergi gelirlerine genel olarak 'vergi harcaması' adı verilir ve bunlar ekonomik/sosyal teşvik aracı olarak kullanılır. Vergi matrahı, vergi borcunu hesaplamak amacıyla vergi konusunun indirgendiği fiziksel-teknik veya ekonomik-parasal büyüklüktür. Verginin konusu nitel (kalitatif) bir kavramken, matrah nicel (kantitatif) bir kavramdır. Örneğin, gelir vergisinde konu 'gelir' iken, matrah gelirin 'safi tutarı'dır. Matrah, fiziksel ölçülere (ağırlık, adet, hacim vb.) dayanıyorsa buna 'spesifik matrah', ekonomik değere (fiyat, bedel vb.) dayanıyorsa 'ad-valorem matrah' denir. Vergi matrahının tespitinde beş temel usul uygulanır. Birincisi, idarenin her mükellef için tek tek matrah belirlediği 'İdarece Takdir Usulü'dür. Bu usul öznel değerlendirmelere açık olduğu için günümüzde sınırlıdır. İkincisi, kapı-pencere sayısı gibi dış göstergelerden hareket edilen 'Karine veya Dış Belirtiler Usulü'dür. Üçüncüsü, matrahın veya giderlerin objektif ölçütlerle komisyonlarca genel olarak belirlendiği 'Götürü Usul'dür. Dördüncüsü, Türkiye'de 1999'da götürü usulün kaldırılmasıyla getirilen 'Basit Usul'dür. Bu usulde mükellef defter tutmaz, belgelerini meslek odası bürosuna teslim eder ve matrah Maliye Bakanlığı esaslarına göre adilce belirlenir. Beşincisi ise modern vergiciliğin temeli olan 'Beyan Usulü'dür. Mükellef kendi gelir ve giderini deftere kaydeder, matrahı kendisi hesaplar ve beyanname ile idareye bildirir. İdare bu beyanın doğruluğunu kabul eder ancak vergi denetimleriyle kontrolü sağlar. Vergi tarifesi, vergi borcunun hesaplanabilmesi için matraha uygulanan ölçüleri, oranları ve matrah dilimlerini gösteren cetvellerdir. Vergi matrahı ile ortalama vergi oranı arasındaki ilişkiye göre tarifeler dört gruba ayrılır. 'Tek Oranlı (Düz) Tarife'de matrah ne kadar değişirse değişsin vergi oranı sabit kalır; Kurumlar Vergisinin %20'lik sabit oranı buna örnektir. 'Artan Oranlı Tarife'de ise matrah yükseldikçe vergi oranı da yükselir. Bu tarife gelir dağılımında adaleti sağlamada en etkin araçtır. Artan oranlı tarifeler kendi içinde; ortalama vergi oranındaki artışın matrahtaki artışa eşit olduğu 'düz artan oranlı', büyük olduğu 'çoğalan artan oranlı' ve küçük olduğu 'azalan artan oranlı' tarife olarak üçe ayrılır. 'Tersine Artan Oranlı (Ric'i) Tarife'de ise mükellefin geliri arttıkça ödediği verginin gelirine oranı düşer. KDV dolaylı bir vergi olarak ric'i karakterlidir; çünkü sabit oranlı KDV, düşük gelirlinin bütçesinde yüksek gelirliye oranla daha büyük bir yer tutar ve vergi adaletini zedeler. Son olarak 'Azalan Oranlı Tarife'de vergi matrahı yükseldikçe vergi oranı açıkça azalır. Bu durum, yüksek gelir gruplarının oransal olarak daha az vergi ödemesine yol açar. Vergi tarifeleri, devletlerin maliye politikası hedeflerine, sosyal adalet anlayışlarına ve ekonomik konjonktüre göre şekillenir ve her vergi kanununda kendine özgü bir tarife yapısı bulunur. Vergilendirme süreci, vergiyi doğuran olayın gerçekleşmesiyle başlayan ve sırasıyla tarh, tebliğ, tahakkuk ve tahsil aşamalarından geçerek tamamlanan hukuki ve idari bir süreçtir. İlk aşama olan 'Tarh', vergi borcunun kanunlarda gösterilen matrah ve oranlar üzerinden vergi dairesi tarafından hesaplanarak miktar olarak tespit edilmesidir. Beyannameye dayanan olağan tarhta, mükellef matrahı bildirir, idare hesaplar ve tahakkuk fişi keser. Bu usulde tarh ve tahakkuk aynı anda gerçekleştiği için tebliğe gerek kalmaz. Eğer beyanname verilmez veya eksik verilirse olağan dışı tarh usullerine (ikmalen, resen veya idarece tarhiyat) başvurulur. İkinci aşama olan 'Tebliğ', idarece hesaplanan vergi ve cezaların mükellefe veya sorumlusuna usulüne uygun olarak yazılı bildirilmesidir. Tebligat posta, memur eliyle veya ilan yoluyla yapılabilir. Üçüncü aşama olan 'Tahakkuk', tarh ve tebliğ edilen verginin ödenmesi gereken aşamaya gelmesidir. Mükellef yasal sürede dava açmazsa veya açtığı dava reddedilirse vergi kesinleşme aşamasına yaklaşır. Son aşama olan 'Tahsil', kesinleşen vergi borcunun mükellef tarafından vergi dairesine, bankaya veya internet üzerinden ödenmesiyle borcun sona ermesidir. Tarih boyunca vergi tahsilinde; ayni vergilerin mültezimlerce toplandığı 'İltizam Usulü', en yüksek hasılatı taahhüt edene ihale edildiği 'İhale Yöntemi', muhtar ve imamların topladığı 'Halk Temsilcileri Usulü' kullanılmıştır. Günümüzde ise en güvenli yöntem olan, devletin aylıklı memurlarının tahsilat yaptığı 'Emanet Usulü' ve kaynakta kesinti (stopaj) yöntemi geçerlidir.