Ünite 3: Devletin Ekonomik Faaliyetlerinin Gerekçeleri

MÖ 6000 - 3000 Mezopotamya Dönüşümü

Mezopotamya bölgesinde yazının icadı, bakırın eritilmesi, hayvan gücünün sabana koşulması ve tekerlekli araçların bulunması gibi teknik ilerlemeler, neolitik yerleşimlerin şehirlere dönüşmesini sağlayarak devletin ekonomik hayattaki ilk düzenleyici rollerini ortaya çıkarmıştır.

Adam Smith ve 1776 Ulusların Zenginliği

Adam Smith, 1776 yılında yayınladığı bu başyapıtında devletin görevlerini savunma, adalet ve eğitim olmak üzere üç temel alana indirgemiş, devletin transfer harcamaları yoluyla geliri yeniden dağıtmasına ise kesinlikle karşı çıkmıştır.

1929 Büyük Dünya Ekonomik Buhranı

Klasik iktisadın 'her arz kendi talebini yaratır' varsayımını yıkan bu kriz, piyasaların kendi kendine tam istihdamı sağlayamadığını kanıtlamış ve tarafsız devlet anlayışından müdahaleci devlet anlayışına geçişi tetiklemiştir.

Keynesyen Devrim ve Müdahaleci Devlet

J.M. Keynes, 1929 buhranından yola çıkarak geliştirdiği kuramla, ekonomideki kronik işsizliği önlemek için devletin bütçe ve harcama politikalarıyla toplam talebi yönetmesi ve ekonomiye aktif müdahale etmesi gerektiğini savunmuştur.

Anahtar Kavramlar

Birincil gelir dağılımıDevlet müdahalesi olmaksızın, piyasa mekanizmasının kendi işleyişi içerisinde üretim faktörlerinin aldıkları paylar doğrultusunda kendiliğinden gerçekleşen gelir dağılımıdır.

İkincil gelir dağılımıDevletin vergilendirme, transfer harcamaları ve sosyal yardımlar gibi maliye politikası araçlarıyla müdahale etmesi sonucunda ortaya çıkan nihai gelir dağılımıdır.

Görünmez elAdam Smith tarafından ortaya atılan, bireylerin kendi çıkarlarını maksimize etmeye çalışırken fiyat mekanizması aracılığıyla piyasayı kendiliğinden dengeye getirdiğini savunan teorik kavramdır.

Pareto optimalHiç kimsenin refahını azaltmadan en az bir kişinin refahını artırmanın imkansız olduğu, kaynakların en etkin şekilde dağıtıldığı ekonomik durumdur.

Piyasa aksaklığıPiyasa mekanizmasının kaynak dağılımında etkinliği sağlayamadığı, hiç işlemediği veya optimal olmayan üretim düzeylerine yol açtığı durumlardır.

DışsallıkBir ekonomik birimin karar veya faaliyetlerinin, fiyat mekanizması dışında başka bir birimin fayda veya maliyet fonksiyonu üzerinde yarattığı olumlu ya da olumsuz etkilerdir.

Doğal tekelÖlçek ekonomileri ve azalan maliyetler nedeniyle, bir mal veya hizmetin tek bir firma tarafından üretilmesinin birden fazla firma tarafından üretilmesinden çok daha düşük maliyetli olduğu piyasa durumudur.

Asimetrik bilgiPiyasadaki alıcı ve satıcılardan bir tarafın, işleme konu olan mal veya hizmet hakkında diğer taraftan daha fazla veya daha kaliteli bilgiye sahip olması durumudur.

Lorenz EğrisiBir ekonomideki milli gelirin nüfusa dağılımındaki eşitsizlik derecesini grafiksel olarak gösteren ve mutlak eşitlik doğrusundan sapmayı ölçen eğridir.

Gini KatsayısıLorenz Eğrisi analizi yardımıyla hesaplanan, 0 (mutlak eşitlik) ile 1 (mutlak eşitsizlik) arasında değer alan ve gelir dağılımındaki adaletsizliği ölçen matematiksel katsayıdır.

Ekonomik istikrarBir ekonomide fiyatlar genel düzeyindeki istikrarın (düşük enflasyon) ve üretim faktörlerinin tam kullanımının (tam istihdam) birlikte sağlandığı dengeli durumdur.

Phillips Eğrisiİngiliz iktisatçı A. W. Phillips tarafından geliştirilen, bir ekonomideki işsizlik oranı ile enflasyon (veya parasal ücret artış oranı) arasındaki negatif yönlü ilişkiyi gösteren eğridir.

StagflasyonBir ekonomide yüksek işsizlik (durgunluk) ile yüksek enflasyonun aynı anda yaşandığı, piyasa mekanizmasının tek başına çözemediği istikrarsızlık durumudur.

Sosyal sabit sermayeYol, köprü, liman, eğitim ve sağlık tesisleri gibi, ekonominin genel üretkenliğini artıran ancak yüksek maliyetli ve uzun vadeli olduğu için devlet tarafından sunulan altyapı yatırımlarıdır.

Laissez-faireKlasik iktisatçılar tarafından savunulan, devletin ekonomik hayata hiçbir şekilde müdahale etmemesi gerektiğini belirten 'bırakınız yapsınlar, bırakınız geçsinler' ilkesidir.

Diğer Önemli Bilgiler

Musgrave'in 1959 Üçlü Fonksiyon Tasnifi

Richard A. Musgrave tarafından 1959 yılında yapılan tasnif, devletin ekonomik rollerini 'kaynak dağılımı', 'gelir dağılımı' ve 'istikrar sağlama' olarak üç ana başlık altında toplayarak literatürde klasikleşmiştir.

Refah Ekonomisinin Birinci Temel Teoremi

Tam rekabet koşulları altında çalışan serbest piyasa mekanizmasının kaynakları kendiliğinden Pareto etkin (optimal) olarak dağıtacağını öngören ve devlet müdahalesiz ideal durumu tanımlayan teoremidir.

Stiglitz'in Piyasa Aksaklığı Katkıları

Ünlü iktisatçı Joseph E. Stiglitz; klasik kamusal mallar, dışsallıklar ve doğal tekeller listesine 'eksik piyasalar' ile 'bilgi eksikliği' (asimetrik bilgi) sorunlarını da ekleyerek devlet müdahalesinin sınırlarını genişletmiştir.

45 Derecelik Mutlak Eşitlik Doğrusu

Lorenz Eğrisi analizinde kullanılan 45 derecelik doğru, nüfusun kümülatif yüzdeleri ile gelirin kümülatif yüzdelerinin birebir eşit olduğunu gösteren ve dünyada hiçbir ülkede tam olarak ulaşılamayan mutlak eşitlik sınırıdır.

1958 Phillips Araştırması

İngiliz iktisatçı A. W. Phillips, 1958 yılında yayınladığı tarihi çalışmasında işsizlik oranı ile parasal ücret artış hızı arasındaki ters yönlü ilişkiyi ampirik verilerle ortaya koyarak Phillips Eğrisi'ni literatüre kazandırmıştır.

1970'ler ve Stagflasyon Olgusu

1970'li yıllarda yaşanan petrol şokları sonrasında dünya ekonomilerinde enflasyon ile işsizliğin aynı anda yükselmesi, klasik Phillips Eğrisi varsayımlarını sarsmış ve stagflasyonla mücadelede devlet müdahalesini zorunlu kılmıştır.

Avrupa'nın Savaş Sonrası İmarı ve Kalkınma

Dünya savaşlarının ardından harabeye dönen Avrupa ekonomilerinin yeniden inşası ve az gelişmiş ülkelerin kalkınma çabaları, devletin 'iktisadi büyümeyi gerçekleştirme' fonksiyonunu en başat görevlerden biri haline getirmiştir.

Sınavda Dikkat Et

Birincil ve ikincil gelir dağılımı kavramlarını karıştırmayın; birincil dağılım piyasa tarafından kendiliğinden, ikincil dağılım ise devlet müdahalesiyle gerçekleşir.
Musgrave'in üçlü fonksiyon tasnifini (kaynak dağılımı, gelir dağılımı, istikrar) adınız gibi bilin, sınavda doğrudan eşleştirme veya hangisi değildir sorusu olarak çıkma ihtimali çok yüksektir.
Gini katsayısının değer aralığına dikkat edin; 0 mutlak eşitliği, 1 ise mutlak eşitsizliği gösterir. Katsayı büyüdükçe adaletsizlik artar.
Phillips Eğrisi'nin enflasyon ile işsizlik arasındaki negatif (ters yönlü) ilişkiyi gösterdiğini ve bu durumun istikrar politikalarında çatışmaya yol açtığını unutmayın.
Stiglitz'in klasik piyasa aksaklıklarına eklediği iki yeni unsuru (eksik piyasalar ve bilgi eksikliği) mutlaka ezberleyin, öncüllü sorularda çeldirici olarak kullanılabilir.
Durgunluk/işsizlik dönemlerinde 'açık bütçe', aşırı talep/enflasyon dönemlerinde ise 'bütçe fazlası' politikası uygulanması gerektiğini sınavda doğru eşleştirmek için hafızanıza kazıyın.