Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Devletin ekonomiye müdahale etmesini gerektiren piyasa aksaklıklarının başında kamusal mallar gelmektedir. Kamusal mallar söz konusu olduğunda, piyasa mekanizması işlerliğini ya tamamen yitirir ya da toplumsal açıdan etkin olmayan, yetersiz bir üretim düzeyi ortaya çıkar. Bu durum toplumsal refahın maksimuma ulaşmasını engellediği için devletin müdahalesi kaçınılmaz hale gelir.
Kamu malı teorisi ilk defa 1954 yılında Paul Samuelson tarafından bir model olarak ortaya konulmuştur. Samuelson modelinde, bir malın kamusal mal olarak sınıflandırılabilmesi için iki temel kriter tanımlanmıştır: Tüketimde rekabetin olup olmaması ve tüketimden mahrum bırakmanın (dışlamanın) mümkün olup olmaması. Bir malın kamusal ya da özel mal olarak belirlenmesinde temel kriter, üreticisinin özel sektör mü yoksa kamu sektörü mü olduğu değildir. Üreticisi kim olursa olsun, miktarı ve bileşimi siyasal karar alma mekanizmasınca belirlenen ve kullanıcısına bedelsiz sunulan mallar kamusal mal niteliği taşır.
Sokak lambası ile el feneri örneği bu ayrımı anlamak için oldukça açıklayıcıdır. El feneri, bedelini ödeyen sahibinin yolunu aydınlatır ve sahibi isterse başkalarını bu faydadan mahrum bırakabilir. Ayrıca el fenerini ikinci bir kişinin kullanması birincinin faydasını azaltır. Sokak lambası ise bedeline katkı sağlasın ya da sağlamasın herkesin kullanımına açıktır; kimse bu ışıktan dışlanamaz ve yoldan geçenlerin sayısı artsa bile bireylerin elde ettiği fayda azalmaz. Sokak aydınlatması, deniz feneri, radyo-televizyon frekansları, adalet ve ulusal savunma gibi hizmetler bu nedenle kamusal mal olarak adlandırılır.
Tüketimden mahrum bırakılamaz olma (dışlanamazlık) özelliği, bir malın bedelini ödemek istemeyen kişilerin o malın tüketiminden teknik veya ekonomik olarak alıkonulup konulamayacağı ile ilgilidir. Özel malların piyasada üretilebilmesinin temel koşulu dışlamanın mümkün olmasıdır. Ancak kamu malları topluma bir bütün olarak sunulduğu için, bedel ödemeyenlerin tüketimi engellenemez. Bu durum, rasyonel bireylerin bedel ödemekten kaçınarak hizmetten bedava yararlanmaya çalışmasına, yani 'bedavacılık' (free-rider) problemine yol açar.
Tüketimde rekabetin olmaması ise, bir bireyin malı tüketmesiyle elde ettiği faydanın, başka bir bireyin elde edeceği faydayı azaltmaması anlamına gelir. Özel mallarda tüketimde rekabet kesin olarak vardır; örneğin bir elmayı bir kişi yediğinde artık başka bir kişi o elmayı tüketemez. Kamusal mallarda ise, belirli bir kapasite sınırına kadar, ilave bir kullanıcının sisteme dahil olması mevcut kullanıcıların faydasında bir azalma meydana getirmez.
Kapasite sınırının aşılması durumunda (örneğin aşırı kalabalıklaşma) fayda azalmaya başlayabilir. Bu durumda devletin ya kapasiteyi artırması ya da fiyatlandırma veya benzeri yöntemlerle talebi dengelemesi gerekir. Ancak genel kural olarak, tam kamusal mallarda marjinal tüketim maliyeti sıfırdır ve bu durum piyasa mekanizmasının etkin fiyatlandırma yapmasını imkansız kılar.
Tam kamusal mallar, tüketimden mahrum bırakılamama ve tüketimde rekabet olmaması özelliklerinin her ikisini birden taşıyan mallardır. Bu mallar kolektif veya sosyal mallar olarak da adlandırılır. Tam kamusal malların en belirgin özelliklerinden biri fayda bölünmezliği ve pazarlanamamadır. Faydası bölünemeyen bir mala karşı piyasada bireysel bir talep oluşmaz ve talep oluşmadığı için piyasa fiyatı teşekkül etmez. Kâr amacı güden özel firmaların, fiyatı ve talebi belirsiz olan bir alana kaynak tahsis etmesi beklenemez.
Tam kamusal malların bir diğer özelliği, üretim hacimlerinin piyasa aktörlerinin karşılayamayacağı kadar büyük olmasıdır. Bunun en somut örneği milli savunma hizmetidir. Özel sektör, bu denli devasa finansman ve organizasyon gerektiren bir hizmeti tek başına üstlenecek güce ve motivasyona sahip değildir. Bu nedenle üretimin devlet eliyle gerçekleştirilmesi veya organize edilmesi zorunludur.
Faydaları bireysel bazda bölünemeyen ve ölçülemeyen bu malların finansmanında gönüllü ödemeler işe yaramaz. Bu yüzden devlet, egemenlik gücüne dayanarak topladığı vergiler aracılığıyla kamusal (zorunlu) finansman yöntemini uygular. Teknolojik gelişmeler zamanla bazı malların niteliğini değiştirebilir; örneğin deniz fenerleri eskiden tam kamusal mal iken, modern lazer ve radar okuma sistemleri sayesinde artık sadece bedel ödeyen gemilerin yararlanabileceği, dışlanabilir bir yapıya bürünebilmektedir.
Yarı kamusal mallar, hem özel malların hem de kamusal malların özelliklerini bünyesinde barındıran mallardır. Bu mallar aslında piyasa tarafından üretilip satılabilen özel mal niteliğindedir; ancak tüketilmeleri durumunda sadece tüketen kişiye değil, tüm topluma yayılan önemli dışsal faydalar (marjinal sosyal fayda) üretirler. Eğitim ve sağlık hizmetleri yarı kamusal malların en klasik örnekleridir.
Örneğin, yükseköğrenim gören bir birey kişisel becerilerini ve gelir elde etme potansiyelini artırarak doğrudan özel fayda sağlar. Ancak eğitimli bireylerin sayısının artması, ülkenin ekonomik, sosyal ve kültürel gelişimini hızlandırarak topluma da büyük bir sosyal fayda sunar. Benzer şekilde, tedavi edici sağlık hizmeti alan bir kişi sağlığına kavuşarak özel fayda elde ederken, bulaşıcı hastalıkların yayılmasının önlenmesi ve iş gücü verimliliğinin artması toplumsal fayda yaratır.
Özel firmalar üretim kararı alırken yalnızca pazarlayabildikleri özel faydayı dikkate alırlar ve topluma taşan dışsal faydaları hesaba katmazlar. Bu durum, yarı kamusal malların piyasa koşullarında toplumsal açıdan optimum düzeyin çok altında üretilmesine neden olur. Toplumsal refahı maksimize etmek isteyen devlet, bu yetersizliği gidermek amacıyla eğitim ve sağlık gibi alanlarda bizzat üretime katılır veya sübvansiyonlar yoluyla üretimi destekler.
Erdemli (yararlı) mallar, toplumun sağlığı ve refahı için gerekli olduğu halde, bireylerin bilgi eksikliği, bilinçsizlik veya gelir yetersizliği nedeniyle yeterli talep göstermedikleri özel mallardır. Okullarda ücretsiz süt dağıtılması veya çocukların aşılanmasının zorunlu tutulması erdemli mallara örnektir. Devlet bu malların tüketimini teşvik etmek için bizzat sunum yapar veya finansman sağlar. Zararlı özel mallar ise sigara, alkol ve uyuşturucu gibi toplum sağlığına zarar veren mallardır. Devlet bu malların tüketimini azaltmak için yüksek vergiler koyar, reklam yasakları getirir veya üretimi kendi tekeline alarak fiyatları yüksek tutar.
Ortak kullanım malları, mülkiyeti kamuda olan ancak tüketiminde rekabet bulunan mallardır. Bu mallarda bedel ödemeyenlerin tüketimden dışlanması imkansızdır, ancak bir kişinin aşırı tüketimi diğerlerinin yararlanabileceği miktarı azaltır. Meralar, balık avlama alanları ve ormanlar bu gruptadır. Bireylerin bencilce davranarak bu kaynakları aşırı tüketmesi 'ortakların trajedisi' denilen piyasa başarısızlığına yol açar. Devlet bu trajediyi önlemek için avlanma yasakları, kotalar ve denetimler gibi düzenleyici önlemler alır.
Küresel kamusal mallar ise etkileri ve dışsallıkları ulusal sınırları aşarak tüm dünyaya ve gelecek nesillere yayılan mallardır. Küresel ısınma, iklim değişikliği, asit yağmurları, uluslararası terörizm ve salgın hastalıklar bu kapsamda değerlendirilir. Bu malların yönetimi ve finansmanı tek bir devletin gücünü aştığı için, Birleşmiş Milletler, Dünya Sağlık Örgütü gibi uluslararası kuruluşların koordinasyonu, küresel kurallar koyması ve kalkınma yardımları organize etmesi hayati önem taşımaktadır.