Ünite 4: Kamusal Mallar — Önemli Kavramlar

Halkın sağlığı ve refahı açısından tüketilmesi yararlı olduğu hâlde, yeterli bilgi, bilinç veya gelir düzeyi olmadığı için bireysel talebi yetersiz kalan mal ve hizmetlerdir. Devlet, okullarda bedava süt dağıtarak veya çocuk aşılarını zorunlu kılarak bu malların tüketimini teşvik eder.

Tüketimi ve üretimi birey ile toplum sağlığı açısından zararlı kabul edilen, bu yüzden devlet tarafından tüketimi kısıtlanmaya çalışılan mallardır. Sigara ve alkollü içecekler bu gruba girer ve devlet yüksek vergiler veya tekel uygulamalarıyla tüketimi azaltmayı hedefler.

Mülkiyeti kamuda olan, bedel ödemeyenlerin tüketimden dışlanamadığı ancak tüketiminde rekabetin olduğu mallardır. Bir merada hayvan otlatan köylülerin durumu örnek olup, birinin aşırı kullanımı diğerlerine kalan kaynağı azaltır.

Ortak kullanım mallarında bireylerin sınırsız kullanım hakkına sahip olması nedeniyle bencilce davranarak kaynağı aşırı tüketmesi ve yok etmesi durumudur. Meraların aşırı otlatılması veya denizlerde aşırı avlanma sonucu balık neslinin tükenmesi bu duruma örnektir.

Yarattığı dışsal fayda veya maliyetleri ulusal sınırları aşarak tüm dünya ülkelerine ve gelecek nesillere yayılan kamusal mallardır. Küresel ısınma ile mücadele, ozon tabakasının korunması ve uluslararası terörizmle mücadele bu kapsamdadır.

Kamusal malların tüketiminden kimsenin dışlanamaması nedeniyle, rasyonel bireylerin malın finansmanına katılmaktan kaçınıp hizmetten bedelsiz yararlanma eğilimidir. Sokak aydınlatmasından ücret ödemeyenlerin de yararlanması bu probleme en net örnektir.

Bir bireyin kamusal malı tüketmesiyle elde ettiği faydanın, başka bir bireyin o maldan elde edeceği faydayı veya tüketim miktarını azaltmaması durumudur. Sokak lambasının ışığından yararlanan birinin varlığı, yanındaki kişinin aldığı ışık miktarını azaltmaz.

Bir mal veya hizmet bir kez sunulduktan sonra, bedelini ödemeyen kişilerin o malı tüketmekten teknik veya ekonomik olarak uzak tutulamaması özelliğidir. Milli savunma hizmeti sunulduğunda, vergi ödemeyen bir vatandaşın da savunma kapsamı dışında tutulamaması buna örnektir.

Kamusal malların sağladığı faydanın kişilere özel olarak paylaştırılamaması ve bölünerek piyasada satılamaması özelliğidir. Adalet veya ulusal güvenlik hizmetinin faydası toplumun tamamına bölünmeden, kolektif olarak sunulur.

Tüketildiğinde hem tüketen kişiye özel fayda sağlayan hem de topluma yayılan yüksek dışsal faydalar üreten mallardır. Eğitim ve sağlık hizmetleri yarı kamusal malların en temel örnekleridir.

Bir mal veya hizmetin tüketilmesi sonucunda, tüketimi gerçekleştiren bireyin elde ettiği özel faydaya ek olarak topluma yayılan dışsal faydaların toplamıdır. Eğitimli bir bireyin topluma kazandırdığı kültürel ve ekonomik artı değer bu faydayı oluşturur.

Kamusal malların bedavacılık sorunu nedeniyle piyasada gönüllü ödemelerle finanse edilememesi üzerine, devletin vergilendirme yetkisini kullanarak bütçeden kaynak ayırmasıdır. Milli savunma ve adalet hizmetleri tamamen zorunlu finansmanla karşılanır.

Bireysel çıkarlarını maksimize etmeye çalışan rasyonel aktörlerin, işbirliği yapmak yerine bencilce davranarak her iki taraf için de en kötü sonucu üretmelerini açıklayan oyun teorisi modelidir. Kamusal malların finansmanında tarafların bedavacılığı seçerek malın üretilememesine yol açması bu modelle açıklanır.