Ana Sayfa » İstanbul Üniversitesi AUZEF » Maliye Lisans Programı » Davranışsal Maliye

Ünite 11: Obezite ve Devletin Ekonomiye Müdahale Nedenleri — Kavram Eşleştirme

Tur 1 / 50 / 5 eşleşti

Önce bir kavram seç, sonra karşılığı olan tanıma dokun.

Kavramlar

Tanımlar

Yukarıdan bir kavram seç.

Ekonomik Müdahale — Devletin piyasa başarısızlıklarını gidermek, sosyal adaleti sağlamak ve kaynak dağılımında etkinliği artırmak amacıyla vergi, sübvansiyon, yasaklama veya dürtme gibi araçlarla piyasa mekanizmasına müdahale etmesidir.

Piyasa Başarısızlığı — Serbest piyasa mekanizmasının kaynak dağılımında Pareto etkinliği sağlayamadığı durumlardır. Obezite bağlamında eksik bilgi, dışsal maliyetler ve kamu mallarının yetersizliği bu duruma örnek teşkil eder.

Pareto Etkinlik — Hiç kimsenin refahını azaltmadan en az bir kişinin refahını artırmanın imkansız olduğu optimal kaynak dağılımı durumudur. Piyasa başarısızlıkları giderildiğinde bu etkinliğe ulaşılır.

Optimal Obezite Düzeyi — Piyasadaki tüm bilgi eksiklikleri, dışsallıklar ve diğer aksaklıklar giderildikten sonra, bireylerin rasyonel tercihleri sonucunda ortaya çıkan obezite sıklığıdır. Bu oran ekonomik açıdan sıfır olmak zorunda değildir.

Eksik Bilgi — Tüketicilerin satın aldıkları gıdaların kalori değerleri, uzun vadeli sağlık etkileri ve gelecekteki hastalık maliyetleri hakkında tam ve doğru bilgiye sahip olmaması durumudur.

Kamu Malı — Tüketiminde rekabet olmayan ve hiç kimsenin tüketiminden dışlanamadığı mal ve hizmetlerdir. Gıdaların kalori ve sağlık risklerine dair objektif bilgiler ile şehirlerdeki spor alanları bu niteliktedir.

Dışsal Maliyet — Bir bireyin tüketim veya üretim faaliyetinin, fiyat mekanizması dışında üçüncü kişilere veya topluma yüklediği olumsuz etkilerdir. Obez bireylerin tedavi masraflarının vergi mükelleflerince ödenmesi buna örnektir.

İçselleştirme — Dışsal maliyetlerin vergi veya benzeri mali araçlarla doğrudan o faaliyete yol açan tarafa yüklenerek piyasa fiyatına dahil edilmesi sürecidir.

Zaman Değişkenli Tercihler — Bireylerin anlık yüksek doyum sağlayan tüketim kararlarının uzun vadeli maliyetlerini (hastalıklar gibi) göz ardı ederek tutarsız kararlar almasına yol açan bilişsel yanlılıktır.

Erdemsiz Mallar — Toplum veya devlet tarafından tüketimi zararlı görülen ve bu nedenle sınırlandırılması gereken mallardır. Çocuklara yönelik yüksek şekerli içecekler bu gruptadır.

Ahlaki Riziko — Sağlık sigortasına sahip olan bireylerin, tedavi maliyetlerini kendileri üstlenmeyeceği için sağlıklarına daha az dikkat etmesi ve riskli beslenme davranışlarına yönelmesidir.

Asıl-Vekil Problemi — Karar alıcı vekilin (anne-baba), karardan etkilenen asılın (çocuk) uzun vadeli çıkarlarından ziyade kendi kısa vadeli kolaylık ve maliyet tercihlerine göre hareket etmesidir.

Paternalist Devlet — Devletin, bireylerin kendi iyilikleri için neyin doğru olduğuna karar verip onları bu yönde davranmaya zorladığı veya yönlendirdiği koruyucu devlet anlayışıdır.

Trafik Işığı Etiketlemesi — Gıdaların ön yüzünde bulunan yağ, şeker ve tuz oranlarının sağlık risk derecesine göre yeşil, turuncu ve kırmızı renklerle gösterildiği görsel bilgilendirme sistemidir.

Obezite Vergisi — Yüksek kalorili, düşük besin değerli, şekerli ve yağlı gıdaların tüketimini azaltmak amacıyla bu ürünlerin üzerine konulan spesifik veya ad valorem vergilerdir.

Pigoucu Vergi — Negatif dışsallık yaratan faaliyetlerin marjinal dışsal maliyeti kadar vergilendirilerek piyasa dengesinin sosyal optimum noktaya çekilmesini sağlayan vergilerdir.

Regresif Vergi — Gelir düzeyi düştükçe vergi yükünün oransal olarak arttığı vergilerdir. Obezite vergileri, düşük gelirlilerin bütçesinde gıdanın payı yüksek olduğundan regresif niteliktedir.

Dürtme (Nudge) — Seçim özgürlüğünü kısıtlamadan ve ekonomik teşvikleri değiştirmeden, bireylerin kararlarını öngörülebilir şekilde olumlu yönde etkileyen seçim mimarisi tasarımlarıdır.

Seçim Mimarisi — Karar alıcıların seçeneklerle karşılaştığı fiziksel veya dijital ortamın organize edilme şeklidir. Kafeteryadaki yemeklerin diziliş sırası buna örnektir.

Varsayılan Seçenek — Bireyin aktif bir seçimde bulunmadığı durumlarda kendiliğinden geçerli olan seçenektir. Organ bağışında otomatik kayıt sistemi buna örnektir.

Liberal Paternalizm — Bireylerin seçim özgürlüğünü korurken, aynı zamanda onları daha sağlıklı ve uzun ömürlü kararlar almaya teşvik edecek ortamların tasarlanmasını savunan felsefi yaklaşımdır.

Kin Etkisi — Aşırı yüksek denetim ve ağır cezalar uygulandığında mükelleflerin devlete karşı hissettiği güvensizlik ve tepki nedeniyle gönüllü vergi uyumunun azalması durumudur.

Sosyal Norm Mesajı — Bireylere, ait oldukları topluluğun çoğunluğunun sergilediği olumlu davranışları (örneğin vergi ödeme oranlarını) bildirerek onları bu davranışa teşvik eden mesajlardır.

Ad Valorem Vergi — Malın değeri veya fiyatı üzerinden belirli bir yüzde oranında alınan vergilerdir. Obeziteyle mücadelede spesifik vergilere kıyasla etkisi daha düşüktür.

Spesifik Vergi — Malın miktarı, hacmi veya ağırlığı üzerinden maktu olarak alınan vergilerdir. Örneğin, şekerli içeceklerden ons başına 1 sent vergi alınması bu türe girer.