İnfografik
← Ünite 11
Davranışsal Maliye

Ünite 11: Obezite ve Devletin Ekonomiye Müdahale Nedenleri

ABD Askeri Elverişlilik İstatistikleri
1959-2008 yılları arasında ABD'de aşırı kilo ve obezite nedeniyle askerlik hizmetine elverişli olmayan askerlik çağındaki erkek sayısı iki kat, kadın sayısı ise üç kat artmıştır. 2007-2008 döneminde 5,7 milyon erkek ve 16,5 milyon kadın askerlik için gerekli kilo sınırının üzerinde kalmıştır.
Obezite ve Yaşam Süresi İlişkisi
Yapılan bilimsel çalışmalara göre obez bireylerin ortalama yaşam süresi, normal kilodaki bireylere kıyasla ortalama 9 yıl daha kısadır. Bu durum, obez bireylerin emeklilik maaşı ve yaşlılık sağlık hizmetlerini daha az kullanmalarına yol açarak mali bir tasarruf (pozitif dışsallık) yaratır.
Beyaz Kadınlarda Ücret Etkisi
Diğer sosyo-ekonomik faktörler sabit tutulduğunda, obezite beyaz kadın çalışanlarda %11 oranında daha düşük ücret alma sonucu doğurmaktadır. Bu bulgu, obezitenin yarattığı bazı dışsal maliyetlerin işgücü piyasası tarafından içselleştirildiğini göstermektedir.
Türkiye Okul Kantini Genelgesi
Türkiye'de 2011 yılında yayımlanan 2011/41 sayılı genelge ile okul kantinlerinde, yemekhanelerde ve otomatik satış makinelerinde enerji yoğunluğu yüksek, besin değeri düşük gazlı, kolalı içecekler ile cips ve kızartmaların satışı tamamen yasaklanmıştır.

Anahtar Kavramlar

Ekonomik MüdahaleDevletin piyasa başarısızlıklarını gidermek, sosyal adaleti sağlamak ve kaynak dağılımında etkinliği artırmak amacıyla vergi, sübvansiyon, yasaklama veya dürtme gibi araçlarla piyasa mekanizmasına müdahale etmesidir.
Piyasa BaşarısızlığıSerbest piyasa mekanizmasının kaynak dağılımında Pareto etkinliği sağlayamadığı durumlardır. Obezite bağlamında eksik bilgi, dışsal maliyetler ve kamu mallarının yetersizliği bu duruma örnek teşkil eder.
Pareto EtkinlikHiç kimsenin refahını azaltmadan en az bir kişinin refahını artırmanın imkansız olduğu optimal kaynak dağılımı durumudur. Piyasa başarısızlıkları giderildiğinde bu etkinliğe ulaşılır.
Optimal Obezite DüzeyiPiyasadaki tüm bilgi eksiklikleri, dışsallıklar ve diğer aksaklıklar giderildikten sonra, bireylerin rasyonel tercihleri sonucunda ortaya çıkan obezite sıklığıdır. Bu oran ekonomik açıdan sıfır olmak zorunda değildir.
Eksik BilgiTüketicilerin satın aldıkları gıdaların kalori değerleri, uzun vadeli sağlık etkileri ve gelecekteki hastalık maliyetleri hakkında tam ve doğru bilgiye sahip olmaması durumudur.
Kamu MalıTüketiminde rekabet olmayan ve hiç kimsenin tüketiminden dışlanamadığı mal ve hizmetlerdir. Gıdaların kalori ve sağlık risklerine dair objektif bilgiler ile şehirlerdeki spor alanları bu niteliktedir.
Dışsal MaliyetBir bireyin tüketim veya üretim faaliyetinin, fiyat mekanizması dışında üçüncü kişilere veya topluma yüklediği olumsuz etkilerdir. Obez bireylerin tedavi masraflarının vergi mükelleflerince ödenmesi buna örnektir.
İçselleştirmeDışsal maliyetlerin vergi veya benzeri mali araçlarla doğrudan o faaliyete yol açan tarafa yüklenerek piyasa fiyatına dahil edilmesi sürecidir.
Zaman Değişkenli TercihlerBireylerin anlık yüksek doyum sağlayan tüketim kararlarının uzun vadeli maliyetlerini (hastalıklar gibi) göz ardı ederek tutarsız kararlar almasına yol açan bilişsel yanlılıktır.
Erdemsiz MallarToplum veya devlet tarafından tüketimi zararlı görülen ve bu nedenle sınırlandırılması gereken mallardır. Çocuklara yönelik yüksek şekerli içecekler bu gruptadır.
Ahlaki RizikoSağlık sigortasına sahip olan bireylerin, tedavi maliyetlerini kendileri üstlenmeyeceği için sağlıklarına daha az dikkat etmesi ve riskli beslenme davranışlarına yönelmesidir.
Asıl-Vekil ProblemiKarar alıcı vekilin (anne-baba), karardan etkilenen asılın (çocuk) uzun vadeli çıkarlarından ziyade kendi kısa vadeli kolaylık ve maliyet tercihlerine göre hareket etmesidir.
Paternalist DevletDevletin, bireylerin kendi iyilikleri için neyin doğru olduğuna karar verip onları bu yönde davranmaya zorladığı veya yönlendirdiği koruyucu devlet anlayışıdır.
Trafik Işığı EtiketlemesiGıdaların ön yüzünde bulunan yağ, şeker ve tuz oranlarının sağlık risk derecesine göre yeşil, turuncu ve kırmızı renklerle gösterildiği görsel bilgilendirme sistemidir.
Obezite VergisiYüksek kalorili, düşük besin değerli, şekerli ve yağlı gıdaların tüketimini azaltmak amacıyla bu ürünlerin üzerine konulan spesifik veya ad valorem vergilerdir.
Pigoucu VergiNegatif dışsallık yaratan faaliyetlerin marjinal dışsal maliyeti kadar vergilendirilerek piyasa dengesinin sosyal optimum noktaya çekilmesini sağlayan vergilerdir.
Regresif VergiGelir düzeyi düştükçe vergi yükünün oransal olarak arttığı vergilerdir. Obezite vergileri, düşük gelirlilerin bütçesinde gıdanın payı yüksek olduğundan regresif niteliktedir.
Dürtme (Nudge)Seçim özgürlüğünü kısıtlamadan ve ekonomik teşvikleri değiştirmeden, bireylerin kararlarını öngörülebilir şekilde olumlu yönde etkileyen seçim mimarisi tasarımlarıdır.
Seçim MimarisiKarar alıcıların seçeneklerle karşılaştığı fiziksel veya dijital ortamın organize edilme şeklidir. Kafeteryadaki yemeklerin diziliş sırası buna örnektir.
Varsayılan SeçenekBireyin aktif bir seçimde bulunmadığı durumlarda kendiliğinden geçerli olan seçenektir. Organ bağışında otomatik kayıt sistemi buna örnektir.
Liberal PaternalizmBireylerin seçim özgürlüğünü korurken, aynı zamanda onları daha sağlıklı ve uzun ömürlü kararlar almaya teşvik edecek ortamların tasarlanmasını savunan felsefi yaklaşımdır.
Kin EtkisiAşırı yüksek denetim ve ağır cezalar uygulandığında mükelleflerin devlete karşı hissettiği güvensizlik ve tepki nedeniyle gönüllü vergi uyumunun azalması durumudur.
Sosyal Norm MesajıBireylere, ait oldukları topluluğun çoğunluğunun sergilediği olumlu davranışları (örneğin vergi ödeme oranlarını) bildirerek onları bu davranışa teşvik eden mesajlardır.
Ad Valorem VergiMalın değeri veya fiyatı üzerinden belirli bir yüzde oranında alınan vergilerdir. Obeziteyle mücadelede spesifik vergilere kıyasla etkisi daha düşüktür.
Spesifik VergiMalın miktarı, hacmi veya ağırlığı üzerinden maktu olarak alınan vergilerdir. Örneğin, şekerli içeceklerden ons başına 1 sent vergi alınması bu türe girer.

Diğer Önemli Bilgiler

ABD Çocuk Gıda Reklamları

ABD'de çocuk ve gençlere yönelik gıda reklamlarına yıllık 10 milyar dolardan fazla harcanmaktadır. 8 ile 12 yaş arasındaki bir Amerikan çocuğu, televizyon ekranlarında günde ortalama 21 gıda reklamına maruz kalmaktadır.

İngiltere Reklam Yasakları

İngiltere'de yürürlükte olan yasal düzenlemelere göre, 16 yaşından küçük çocuklara yönelik yüksek yağ, şeker veya tuz içeren gıdaların reklamının yapılması ve bu reklamlarda çocukların ilgisini çekecek çizgi karakterlerin kullanılması yasaktır.

New York Kalori Fontu Zorunluluğu

New York Belediyesi, zincir fast-food restoranlarında menü tabelalarındaki gıda isimlerinin yazıldığı font büyüklüğü ile bu gıdaların kalori miktarlarının yazıldığı font büyüklüğünün aynı olmasını zorunlu kılmıştır.

Danimarka Doymuş Yağ Vergisi

Danimarka'da 2011 Ekim ayında yürürlüğe giren yasayla, içeriğindeki doymuş yağ oranı %2,3'ün üzerinde olan et, peynir ve tereyağı gibi ürünlerin kilosu başına 16 Danimarka Kronu (yaklaşık 2,15 Euro) vergi alınmış, ancak yüksek uyum maliyetleri nedeniyle 13 ay sonra kaldırılmıştır.

Danimarka Sınır Alışverişi Oranı

Danimarka'da uygulanan yağ vergisinden sonra, Danimarka vatandaşlarının %60'ından fazlası gıda alışverişlerini vergisiz olan komşu ülke Almanya'dan yaptıklarını beyan etmiştir. Bu durum verginin yurt içi ticarete zarar verdiğini göstermiştir.

Şekerli İçecek Fiyat Esnekliği

Yapılan araştırmalara göre şekerli içeceklerin fiyatlarında yapılacak %1'lik bir artış, bu içeceklerin tüketiminde %6'lık bir azalmaya yol açmaktadır. Ancak gençler bu içecekler yerine süt gibi diğer kalorili içeceklere yönelebilmektedir.

New York Bardak Boyutu Yasak Girişimi

New York Belediye Başkanı Michael Bloomberg, restoran ve sinemalarda 16 ounce (473 ml) üzerindeki şekerli içeceklerin satışını yasaklamış, ancak bu düzenleme eyalet hakimi tarafından keyfi ve ayrımcı bulunarak yürürlükten kaldırılmıştır.

Go365 Sağlık Sigortası Programı

Batı Virginia'da uygulanan Go365 programı kapsamında, sağlık testine girmeyen veya başarısız olan çalışanlardan daha yüksek sağlık sigortası primi talep edilmiş, ancak halktan gelen yoğun tepkiler üzerine program kısa sürede iptal edilmiştir.

Kosta Rika Vergi Uyum Saha Deneyi

Kosta Rika'da 80.000 firma üzerinde yapılan saha deneyinde, davranışsal bilgilendirme e-postaları gönderilen firmaların vergi beyan oranları %15,5'ten %32,5'e yükselmiş ve ek bir maliyet olmaksızın 151.000 dolar ek gelir elde edilmiştir.

Polonya Vergi Hatırlatma Deneyi

Polonya'da borçlu 32.000 mükellef üzerinde yapılan çalışmada, resmi dille yazılan mektuplar vergi tahsilatını %8 artırırken, daha yumuşak ve net adımlar içeren davranışsal mektuplar tahsilatı %17 oranında artırmıştır.

Türkiye'nin İlk Dürtme Birimi

Türkiye'nin ilk resmi dürtme birimi olan 'Davranışsal Kamu Politikaları ve Yeni Nesil Teknolojiler Daire Başkanlığı', İngiltere Davranışsal İçgörü Takımı ile yapılan ortak çalışmaların ardından 2 Mayıs 2018 tarihinde Ekonomi Bakanlığı bünyesinde kurulmuştur.

Sınavda Dikkat Et

  • Obezite vergilerinin Pigoucu nitelikte olduğunu ve amacının negatif dışsal maliyetleri içselleştirmek olduğunu unutma; sınavda bu iki kavram doğrudan eşleştirilir.
  • Ekonomistler ile kamu sağlıkçılarının 'optimal obezite' tanımındaki farka dikkat et; ekonomistlere göre bu oran sıfır olmak zorunda değildir.
  • Dürtme (Nudge) olabilmesi için seçim özgürlüğünün korunması ve maliyetsiz olması şarttır; yasaklar veya yüksek vergiler kesinlikle dürtme değildir.
  • Danimarka'nın yağ vergisini kaldırma nedenlerini (yüksek uyum maliyetleri ve Almanya'dan yapılan sınır alışverişi) sınavda çeldirici olarak sorabilirler.
  • Sosyal norm mesajlarının (örneğin 'mükelleflerin %90'ı ödüyor') vergi uyumunu artırmadaki gücünü ve Minnesota deneyini mutlaka aklında tut.