Ünite 12: VERGİ TEORİSİ, EKONOMİK ve DAVRANIŞSAL MODELLER

BED Üçgeni

Maktu vergi alınması durumunda arz eğrisinin sola kaymasıyla oluşan, alıcı ve satıcının net refah kayıplarının toplamını ifade eden geometrik alandır.

Pigou'nun Önerisi

İlk defa iktisatçı Arthur Pigou tarafından ortaya atılan bu öneri, negatif dışsallıkların sosyal maliyetini üreticiye yükleyerek piyasayı toplumsal optimuma ulaştırmayı hedefler.

Laffer Eğrisinin Tepe Noktası

Vergilemenin mali sınırını temsil eden bu nokta, vergi oranlarındaki artışın vergi hasılatını artırabildiği en son optimal sınırı gösterir.

Gençlerde Sigara ve Alkol Tüketimi

Davranışsal çalışmalar, gençlerin aşırı güven ve iyimserlik sapmaları nedeniyle bağımlılık yapıcı maddeleri ileride kolayca bırakabileceklerini düşünerek rasyonel olmayan tüketim kararları aldıklarını göstermektedir.

Anahtar Kavramlar

Verginin Refah KaybıVergilerin piyasadaki nispi fiyatları ve getiri oranlarını bozması nedeniyle bireylerin ve firmaların tercihlerini saptırarak toplam toplumsal refah düzeyinde yol açtığı net azalıştır.

Düzenleyici VergiNegatif dışsallık yaratan mal ve hizmetlerin tüketimini ve üretimini azaltarak toplumsal açıdan optimum düzeye getirmeyi amaçlayan özel vergilerdir.

Pigocu VergiÜretim veya tüketim aşamasında ortaya çıkan marjinal dışsal maliyeti (çevre kirliliği vb.) fiyat mekanizmasına dahil etmek amacıyla birim başına konulan maktu vergidir.

Laffer EğrisiVergi oranları ile devletin elde ettiği toplam vergi hasılatı arasındaki çan eğrisi şeklindeki ilişkiyi ve vergi hasılatını maksimize eden optimal vergi oranını gösteren modeldir.

Sınırlı RasyonellikBireylerin karar alırken tüm karmaşık bilgilere erişme, bunları kusursuzca işleme ve her zaman en rasyonel kararı verme kapasitesinin bilişsel kısıtlar nedeniyle sınırlı olduğunu savunan yaklaşımdır.

Beklenti TeorisiBireylerin kararlarını mutlak kazanç veya kayıplara göre değil, bir referans noktasına göre değerlendirdiğini ve kayıplardan kaçınma eğiliminin kazanç elde etme isteğinden daha baskın olduğunu öne süren teoridir.

Zaman Değişkenli TercihBireylerin şimdiki zamanda elde edecekleri faydayı, gelecekte ortaya çıkacak çok daha büyük maliyet veya zararlara (sağlık sorunları gibi) kıyasla aşırı derecede yüksek değerlendirmesidir.

Sahiplenme EtkisiBireylerin sahip oldukları bir nesneye veya hakka (örneğin kirlilik permisine), sahip olmadıkları duruma kıyasla psikolojik olarak çok daha yüksek bir değer biçmesi durumudur.

Verginin Belirginliği (Tax Salience)Verginin mükellef tarafından ne kadar kolay fark edildiği, algılandığı ve tüketim/yatırım kararlarında ne ölçüde göz önünde bulundurulduğudur.

Gizli VergiHarcama vergilerinde olduğu gibi ürünün nihai satış fiyatının içerisine dahil edilmiş ve tüketici tarafından ödeme anında doğrudan fark edilmeyen vergi türüdür.

Uyum MaliyetiMükelleflerin karmaşık vergi kanunlarına ve beyan usullerine uymak için katlanmak zorunda kaldıkları zaman, emek ve danışmanlık ücreti gibi ek maliyetlerdir.

Çerçeveleme EtkisiAynı ekonomik sonucun mükellefe sunuluş biçiminin (örneğin vergi indirimi veya vergi bonusu olarak adlandırılmasının) mükellefin harcama ve tasarruf kararlarını farklılaştırmasıdır.

İçsel MotivasyonBireylerin dışsal bir ceza veya ödül olmaksızın, sadece görev bilinci, ahlaki değerler veya sosyal normlar gereği vergi ödeme ve kurallara uyma eğilimidir.

Marjinal Vergi OranıMükellefin elde ettiği son gelir dilimi üzerinden ödediği vergi oranıdır ve vergi tarifesinin esnekliği ile ikame etkisinin gücünü belirler.

Ortalama Vergi OranıMükellefin ödediği toplam vergi tutarının toplam matrahına bölünmesiyle elde edilen orandır; mükellefler genellikle marjinal oranla bunu karıştırırlar.

Diğer Önemli Bilgiler

Kirlilik Permilerinin Dağıtımı

Klasik teori permilerin bedava verilmesi ile satılması arasında etkinlik farkı görmezken, davranışsal model sahiplenme etkisi nedeniyle iki yöntemin farklı sonuçlar doğuracağını kanıtlar.

Trafik Sıkışıklığı Harcı Literatürü

Elde edilen harç gelirlerinin doğrudan ulaşım hizmetlerine tahsis edilmesi durumunda, mükelleflerin bu harç uygulamasına olan desteğinin ve uyumunun önemli ölçüde arttığı saptanmıştır.

Anaokulu Gecikme Cezası Deneyi

Çocuklarını almaya geç kalan velilere uygulanan para cezası kaldırıldıktan sonra bile geç kalma oranının eski düşük seviyesine dönmemesi, içsel motivasyonun bir kez zarar gördüğünde geri getirilmesinin çok zor olduğunu kanıtlamıştır.

ABD Satış Vergisi Uygulaması

ABD'de satış vergilerinin etiket fiyatına dahil edilmeyip kasada eklenmesi verginin belirginliğini azaltmakta ve tüketicilerin bütçelerini yanlış tahsis etmelerine neden olmaktadır.

Plastik Poşet Vergisi Örneği

Türkiye'de geri kazanım katılım payı adı altında uygulanan poşet ücreti, oldukça görünür ve dikkat çekici bir vergi tasarımı olduğu için poşet talebini çok kısa sürede büyük oranda düşürmüştür.

2001 ABD Vergi İndirimi

Başkan Bush'un 38 milyar dolarlık vergi indirimini 'mükellefin kendi parasının iadesi' olarak çerçevelemesi, halkta bunun bir kayıp iadesi olduğu algısını yaratarak harcamak yerine tasarrufa yönelmelerine neden olmuştur.

Enerji Vergileri ve Yalıtım

Tüketicilerin zaman tutarsızlığı nedeniyle gelecekteki büyük enerji tasarruflarını göz ardı etmesi, enerji kullanımı üzerinden alınan vergileri temiz enerji sübvansiyonlarından daha etkili kılmaktadır.

Sınavda Dikkat Et

Marjinal vergi oranı ile ortalama vergi oranı arasındaki ayrımı iyi bilin; mükelleflerin bu ikisini karıştırıp ortalama orana göre karar vermesi emek arzını klasik teorinin öngördüğünden daha fazla artırır.
Pigocu vergilerin amacının üretimi tamamen sıfırlamak değil, marjinal dışsal maliyetleri fiyata dahil ederek üretimi 'toplumsal optimum' seviyesine çekmek olduğunu unutmayın.
Laffer Eğrisi sorularında tepe noktasının 'vergilemenin mali sınırı' olduğunu ve bu noktadan sonra vergi oranları artsa dahi vergi hasılatının düşeceğini aklınızda tutun.
Verginin temel amacı 'düzenleyici' ise verginin belirgin (dikkat çekici) yapılması, temel amaç 'gelir elde etmek' ise belirginliğin azaltılması (gizlenmesi) gerektiğini unutmayın.
Çerçeveleme etkisine dikkat edin; 'vergi bonusu' terimi kazanç algısı yaratarak harcamayı teşvik ederken, 'vergi indirimi' kaybın iadesi olarak algılanıp tasarrufa yol açar.
İçsel motivasyonun önemini unutmayın; vatandaşlık görevleri için ödül verilmesi veya cezaların kaldırılması içsel motivasyona kalıcı zarar vererek uyumu zorlaştırır.