Klasik ekonomik teoride, vergilerin bireylerin ve firmaların ekonomik kararları ile piyasa dengesi üzerinde yarattığı bozucu etkilere odaklanılır. Vergilerin mükelleflerin refahında yol açtığı bu azalışa genel olarak 'verginin refah kaybı' veya 'aşırı vergi yükü' adı verilir. Bu iki terim literatürde aynı olguyu açıklamak amacıyla birbirinin yerine kullanılabilmektedir. Vergiler, piyasadaki nispi fiyatları ve getiri oranlarını değiştirerek ekonomik birimlerin doğal tercihlerini saptırır ve bu sapma sonucunda refah kaybı ortaya çıkar. Bir mal veya hizmetten alınan tüketim vergisi sabit tutulurken, diğer bir mal veya hizmet üzerindeki verginin artırılması ya da azaltılması nispi fiyat dengesini doğrudan etkiler. Bu noktada marjinal vergi oranları mükellef davranışları üzerinde belirleyici bir rol oynamaktadır. Marjinal vergi oranları, vergi tarifesinin esnekliği hakkında bilgi sunar; marjinal vergi oranları yükseldikçe esneklik de artış gösterir. Artan oranlı vergi tarifelerinde, bireyler daha yüksek gelir elde ettikçe daha yüksek vergi dilimlerine girerek daha fazla vergi ödemek zorunda kalırlar. Marjinal vergi oranlarının aşırı yükseldiği bu kırılma noktalarında ikame etkisi devreye girer. İkame etkisi nedeniyle bireyler, daha fazla çalışıp ek gelir elde etmek yerine dinlenmeyi ve boş zamanı tercih etmeye başlarlar. Verginin yarattığı refah kaybının büyüklüğü de doğrudan bu marjinal vergi oranları ile ölçülmektedir. Arz ve talep esnekliğinin eşit olduğu bir piyasa senaryosunda maktu bir vergi alındığında, arz eğrisi vergi miktarı kadar sola kayar, malın fiyatı yükselirken arz edilen miktar düşer. Sonuçta hem alıcı hem de satıcı refah kaybına uğrar ve piyasada net bir toplam refah kaybı üçgeni (BED üçgeni) oluşur. Negatif dışsallıklara sahip olan mal ve hizmetlerin tüketimini veya üretimini azaltarak toplumsal optimum düzeye çekmeyi amaçlayan vergilere 'düzenleyici vergi' adı verilir. Bu vergilerin en temel örnekleri arasında sigara ve alkol üzerinden alınan özel tüketim vergileri, karbon vergileri ve çevre vergileri yer almaktadır. Negatif dışsallık yaratan bir firmanın ürettiği mal üzerine, bu dışsallığı azaltmak amacıyla vergi konulması fikri ilk kez Arthur Pigou tarafından önerildiği için bu vergilere 'Pigocu vergi' de denilmektedir. Pigocu vergi, piyasadaki arz eğrisinin marjinal sosyal maliyetleri de kapsayacak şekilde yukarı kaymasını hedefler. Böylelikle üretim miktarı serbest piyasa dengesinden 'toplumsal optimum' düzeyine geriletilir. Pigocu vergi uygulaması üretim miktarında bir azalmaya yol açtığı için teorik olarak bir refah kaybı yaratıyor gibi görünse de, aslında negatif dışsallıkların topluma yüklediği maliyetlerin vergi yoluyla telafi edilmesini sağlar. Yani, çevreye verilen zararın marjinal dışsal maliyeti, birim başına maktu bir tüketim vergisi olarak malın fiyatına eklenir. Bu vergilendirme sonucunda devlet, Pigocu vergi hasılatı elde eder. Elde edilen bu vergi gelirleri, negatif dışsallıklardan zarar gören kesimlerin kayıplarını telafi etmek veya çevre kirliliğini önleyici faaliyetleri finanse etmek amacıyla kullanılabilir. Böylece vergi mekanizması aracılığıyla, dışsallığı ortaya çıkaran kirleticilerden, bu durumdan zarar gören toplumsal kesimlere doğru adil bir gelir transferi gerçekleştirilmiş olur. Laffer Eğrisi, vergi oranları ile devletin elde ettiği toplam vergi hasılatı arasındaki ilişkiyi gösteren teorik bir modeldir. Bu modele göre, vergi oranları sıfırdan başlayarak artırıldığında, belirli bir maksimum (optimal) noktaya kadar devletin vergi hasılatı da artış gösterir. Ancak bu optimal tepe noktası aşıldıktan sonra, vergi oranları artırılmaya devam edilse bile toplam vergi hasılatı düşmeye başlar. Bu durum, aşırı yüksek vergi oranlarının ekonomik faaliyetleri, çalışma isteğini ve vergiye uyumu baltalamasından kaynaklanır. Vergilemenin mali sınırı, vergi oranının artırılmasına rağmen vergi gelirlerinde artık hiçbir artışın yaşanmadığı sınır olan Laffer eğrisinin tepe noktasıdır. Laffer eğrisindeki bu optimal vergi oranının ne olduğu sabit bir rakam olmayıp; zamandan zamana, ülkeden ülkeye ve hatta aynı yıl içinde mevcut ekonomik koşullara göre değişkenlik gösterebilir. Emek üzerinden alınan vergiler aşırı artırıldığında Laffer eğrisinin sağ tarafına (azalan hasılat bölgesine) geçilir ve ikame etkisi baskın hale gelerek ekonomi genelinde ciddi refah kayıpları yaratır. Klasik ekonomik modeller, mükelleflerin vergi tarifelerini, marjinal vergi oranlarını ve karmaşık yasal düzenlemeleri tam olarak anlama kapasitesine ve sınırsız rasyonelliğe sahip olduğunu varsayar. Buna karşın davranışsal teori, bireylerin 'sınırlı rasyonellik' çerçevesinde hareket ettiğini savunur. Sınırlı rasyonellik, mükelleflerin karmaşık vergi sistemleri hakkında her zaman tam bilgiye sahip olamayacağını ve sınırsız işlem kapasitesiyle en rasyonel kararları alamayacağını ifade eder. Bilişsel yanlılıklar, sosyal normlar, ödev sorumluluğu, güven etkisi, sürü psikolojisi ve vicdan azabı gibi ekonomik olmayan faktörler vergi kararlarını doğrudan etkiler. Örneğin, beklenti teorisine göre kayıptan kaçınma eğiliminde olan bireyler, kendilerine sunulan sübvansiyonlardan ziyade doğrudan uygulanan vergilere karşı çok daha yüksek duyarlılık gösterirler. Ayrıca, düzenleyici vergilerin temel amacı bireylerin toplumsal maliyetleri de hesaba katmasını sağlamak olsa da, davranışsal yaklaşımlar özellikle gençlerin sigara ve alkol gibi zararlı maddeleri tüketirken tam bilgiye sahip olmadıklarını ortaya koymuştur. Gençler, aşırı güven ve iyimserlik yanlılığı nedeniyle bu bağımlılıkları ileride kolayca bırakabileceklerini düşünerek tüketimde aşırıya kaçarlar. Bu durum, sınırlı rasyonalite nedeniyle düzenleyici vergilerin uygulanma gerekçesini daha da güçlendirmektedir. Zaman değişkenli ve tutarsız tercihler de bireylerin kararlarını saptırır. Sigara tüketiminin sağladığı anlık fayda şimdiki zamanda ortaya çıkarken, sağlık üzerindeki büyük zararlar yıllar sonra belireceği için bireyler bugünkü tüketime öncelik verirler. Benzer şekilde, enerji vergilerinde de zaman tutarsızlığı görülür; tüketiciler yalıtım gibi başlangıçta masraflı olan yatırımları yaparak ileride büyük tasarruflar sağlayabilecekken, şimdiki maliyetten kaçınarak bu yatırımları yapmazlar. Bu nedenle, enerji tüketimi üzerinden vergi alınması temiz enerjinin sübvanse edilmesinden çok daha etkili bir sonuç doğurmaktadır. Vergilerin dikkat çekici özelliği (belirginlik), verginin mükellef tarafından ne ölçüde fark edildiği ve algılandığı ile ilgilidir. Vergilerin dikkat çekiciliği artırılıp azaltılarak mükellef davranışlarına doğrudan müdahale edilebilir. Eğer bir vergi fiyatın içine gizlenmişse (dolaylı vergilerde olduğu gibi), bu durum verginin belirginliğini azaltır ve mükellefin vergiye karşı tepkisini düşürür. Buna karşılık, dolaysız vergiler veya fiyat etiketine dahil edilmeyip kasada eklenen vergiler çok daha belirgin olup mükellef davranışlarını güçlü bir şekilde etkiler. Politika yapıcılar hedeflenen amaçlar doğrultusunda verginin belirginliğini stratejik olarak ayarlayabilirler. Eğer verginin temel amacı gelir elde etmek ise, verginin dikkat çekiciliğinin azaltılması (örneğin kaynakta kesinti yapılması veya fiyatın içine gizlenmesi) mükellef tepkisini azaltarak daha kolay tahsilat sağlar. Ancak verginin temel amacı düzenleyici vergilerde olduğu gibi bireylerin zararlı davranışlarını değiştirmek ise, verginin olabildiğince dikkat çekici ve görünür yapılması gerekir. Örneğin, Türkiye'deki plastik poşet uygulaması (geri kazanım katılım payı) oldukça görünür bir vergi olduğu için poşet talebini çok büyük oranda azaltmıştır. Vergileri gizlemek veya vergi tarifesini aşırı karmaşıklaştırmak kısa vadede vergi tepkisini ve teorik refah kaybını azaltıyor gibi görünse de, uzun vadede mükelleflerin bütçelerini yanlış tahsis etmelerine yol açarak yeni refah kayıpları yaratır. Ayrıca, bu tür bilişsel sapmalardan yararlanarak daha fazla vergi toplama çabaları, mükelleflerin devlet kurumlarına ve politika yapıcılara olan güvenini sarsar. Güven duygusu vergiye gönüllü uyumun en kritik unsurlarından biri olduğu için, güvenin zedelenmesi uzun vadede vergi sistemine çok daha büyük zararlar verir.