Ekonomik perspektiften bakıldığında bireyler, obez olmanın getireceği göreceli maliyetler ile elde edecekleri faydaları kıyaslayarak kararlarını verirler. Ekonomistler, piyasa başarısızlığı (market failure) olarak adlandırılan özel durumlar haricinde, ekonomiye müdahale edilmesini etkinlik açısından gerekli görmezler. Eğer piyasada herhangi bir başarısızlık söz konusu değilse, mevcut durum Pareto etkindir ve devletin müdahale etmesine gerek yoktur. Ancak piyasa başarısızlıklarının varlığı durumunda, devletin yapacağı müdahaleler sosyal faydayı artırıcı bir rol oynayacaktır. Obezite ve obeziteye bağlı kronik hastalıkların önlenmesi bağlamında devlet müdahalesini gerekli kılan başlıca piyasa başarısızlığı nedenleri; asimetrik veya eksik bilgi, dışsallıklar, kamu malları eksikliği, zaman değişkenli (tutarsız) tercihler, erdemsiz mallar, ahlaki riziko ve asıl-vekil problemleridir. Ekonomik teoriye göre, bu piyasa başarısızlıkları kamu politikalarıyla ortadan kaldırıldıktan sonra geriye kalan obezite düzeyi 'optimal obezite düzeyi' olarak kabul edilir. Bu nedenle, tıbbi açıdan fazla kilolu veya obez olarak tanımlanan bir birey, ekonomik ve Pareto analizi çerçevesinde mutlaka 'fazla kilolu' veya müdahale edilmesi gereken bir durumda demek değildir. Bazı iktisatçılar, obezite oranlarındaki artışın tek başına bir piyasa başarısızlığı olarak sunulmasına karşı çıkmaktadırlar. Hatta onlara göre obezitedeki artış, piyasanın müşterilerinin değişen istek ve taleplerine (ucuz, hızlı ve yüksek kalorili gıdalara) başarılı bir şekilde yanıt verdiğinin, yani piyasa başarısının somut bir örneğidir. Ancak çocukların ve ergenlerin rasyonel düşünme, uzun vadeli planlama ve kendilerini kontrol etme yetenekleri yetişkinlere kıyasla çok daha kısıtlıdır. Bu nedenle, yetişkinlere yönelik devlet müdahalesini gereksiz bulan birçok ekonomist dahi, söz konusu çocuk ve ergenler olduğunda kamu politikaları ile müdahale edilmesinin zorunlu olduğunu savunmaktadır. Piyasa ekonomisinin kaynak dağılımında etkinliği sağlayabilmesi için en temel varsayımlardan biri tam bilgiye (perfect information) sahip olunmasıdır. Obezite perspektifinden bakıldığında, tüketicilerin tam bilgiye sahip olduğunu varsaymak imkansızdır. Bireylerin tükettikleri gıdaların kalori değerleri, besin içerikleri, bu gıdaların Beden Kitle İndeksi (BKİ) üzerindeki kısa ve uzun vadeli etkileri, 30 yıl sonra kendilerinde yol açabileceği kronik hastalıklar ve bu hastalıkların getireceği devasa tedavi maliyetleri konusunda tam bilgi sahibi olduğunu düşünemeyiz. Gıdaların içeriği, kalori miktarları ve obezitenin yol açtığı sağlık riskleri gibi kritik bilgilerin üretilmesi ve sunulması tamamen özel sektöre bırakıldığında, bu bilgiler piyasada optimum düzeyin altında üretilecektir. Bunun nedeni, bu tür bilgilerin 'kamu malı' (public goods) özelliğine sahip olmasıdır. Kamu malları tüketimde rekabet olmaması (non-rivalry) ve dışlanamama/mahrum bırakılamama (non-excludability) özelliklerini taşır. Serbest piyasa bu tür malları eksik üretir; çünkü bilgi bir kez üretildikten sonra kişiler arasında bedelsizce yayılır ve üretici bundan kar elde edemez. Özellikle dışarıda, restoran ve kafelerde tüketilen besinlerin içerikleri ve kalori değerleri hakkında tüketiciler son derece kısıtlı bilgiye sahiptir. Sivil toplum kuruluşları veya sağlık örgütlerinin bu bilgileri sunarak sorunu çözmesi de kolay değildir; çünkü bireyin bu karmaşık bilgileri analiz edip karar sürecine dahil etmesinin yüksek bir zaman maliyeti vardır. Bilgi çok fazla ve detaylı olduğunda tüketici rasyonel davranmak yerine bilgiyi tamamen yok sayma veya kararsız kalma eğilimi gösterir. Yapılan deneysel çalışmalar, besinlerin kalori değerleri hakkında verilen düz metin şeklindeki bilgilerin tüketim üzerindeki etkisinin son derece kısıtlı olduğunu ortaya koymaktadır. Bir üretim veya tüketim faaliyeti sonucunda, fiyat mekanizmasının tamamen dışında kalan üçüncü şahıslar veya toplumun geneli olumsuz etkileniyorsa negatif dışsallık ve dışsal maliyetler (external costs) ortaya çıkar. Obezite vakalarında bazı maliyetler bireyin kendisi tarafından üstlenilirken, çok önemli bir kısmı toplum tarafından karşılanır. Örneğin, obeziteye bağlı hastalıkların devlet hastanelerinde tedavi edilmesi ve bu devasa maliyetlerin vergisini düzenli ödeyen tüm mükellefler tarafından finanse edilmesi en somut dışsal maliyet örneğidir. Obezitenin oluşturduğu dışsal maliyetler çok geniş bir yelpazeye yayılmaktadır. Obez bireylerin taşınması esnasında ulaşım araçlarının ve özellikle uçakların tüketmek zorunda kaldığı aşırı yakıt miktarı, acil tahliye durumlarında fazla kilolu bireylerin binaları veya araçları hızlıca terk edememesinden doğan riskler bu kapsamdadır. Bazı dışsal maliyetler özel sektör tarafından içselleştirilmektedir; örneğin bazı havayolu şirketleri aşırı kilolu yolcuların çift koltuk (iki bilet) almasını zorunlu tutmaktadır. Ancak Sosyal Güvenlik Kurumu gibi yapılarda herkes, obez olup olmadığına bakılmaksızın aynı prim sistemine tabi olduğundan dışsallıklar devam etmektedir. Üretim aşamasında ise işe devam edememe, iş yerinde verimsiz çalışma (işte var olamama) gibi dolaylı maliyetler nedeniyle ciddi üretim etkinsizlikleri yaşanmaktadır. Toplum tarafından karşılanan işsizlik maaşları ve engelli yardımları da dışsal maliyetleri artırır. İlginç bir şekilde, obez bireylerin ortalama yaşam süresi normal kilolulara göre ortalama 9 yıl daha kısadır. Bu erken ölümler, emeklilik maaşlarının ve yaşlılık sağlık hizmetlerinin daha az kullanılmasına yol açarak mali bir tasarruf (pozitif dışsallık) oluştursa da, obezitenin yıllık dolaylı ve dolaysız sosyal maliyetlerinin sigaradan bile daha yüksek olduğunu gösteren çok sayıda bilimsel çalışma mevcuttur. Obeziteye devlet müdahalesini gerektiren bir diğer alan, şehirlerde bireylerin spor ve egzersiz yapabileceği güvenli rekreasyon alanlarının, parkların ve yürüyüş yollarının yetersizliğidir. Bu alanlar kamu malı niteliğinde olduğundan, tedariki sadece özel sektöre bırakılırsa piyasa tarafından optimal düzeyin çok altında üretilecektir. Benzer şekilde, ulusal savunma da hayati bir kamu malıdır. Obezite oranlarındaki artış, askere elverişli nüfusu azaltmaktadır. Örneğin ABD'de 1959-2008 yılları arasında kilosu nedeniyle askerliğe elverişli olmayan erkek sayısı iki, kadın sayısı ise üç kat artış göstermiştir. Zaman değişkenli (tutarsız) tercihler bilişsel yanlılığı da obezitede etkilidir. Bireyler, özellikle de çocuk ve gençler, aldıkları kararların uzun dönemli yıkıcı etkilerini hesaba katmadan anlık dürtülerle hareket ederler. Yüksek yağlı ve şekerli gıdaların tüketiminden elde edilen haz ve tatmin 'şu an' için geçerliyken, bunun getireceği kronik hastalık maliyetleri 30 yıl sonrasına aittir. Bu durum, bireyin anlık refahı için uzun vadeli çıkarlarının tamamen tersine hareket etmesine (kendini kontrol edememe problemine) yol açar. Erdemsiz mallar (demerit goods) kavramı çerçevesinde, çocukların tüketimine sunulan yüksek şekerli ve yağlı gıdalar ile bunların agresif reklamları değerlendirilir. Araştırmalar, çocukların 8 yaşına kadar televizyondaki reklamlar ile normal programlar arasındaki farkı ve reklamların ikna edici/satış odaklı amacını algılayamadıklarını göstermektedir. Çocuk yaşta obez olan bireylerin ilerleyen yaşlarda da obez kalma olasılığı son derece yüksek olduğundan, devletin çocuklara yönelik gıda reklamlarını ve satış alanlarını sıkı bir şekilde düzenlemesi rasyonel ve koruyucu bir müdahale gerekçesidir. Ekonomistler, kamu sağlığı uzmanlarından farklı olarak konuya fayda maksimizasyonu ve piyasa etkinliği çerçevesinden yaklaşırlar. Kamu sağlığı uzmanları normatif bir yaklaşımla bireylerin sağlıklarını ve yaşam sürelerini maksimize ettiklerini varsayarak optimal obezite oranının 'sıfır' olması gerektiğini savunurlar. Buna karşılık ekonomistler, bireylerin değer verdikleri diğer unsurlar (lezzet, keyif, zaman tasarrufu) için sağlıklarından ödün verebilecek rasyonel tercihler yapabileceğini kabul ederler. Bu nedenle ekonomistlere göre sosyal faydayı maksimize eden optimal obezite oranı sıfır olmak zorunda değildir. Ekonomik yaklaşıma göre kamu politikalarının temel amacı obeziteyi tamamen yok etmek değil, piyasa aksaklıklarını (bilgi eksikliği, dışsallıklar vb.) ortadan kaldırmaktır. Örneğin, piyasada eksik bilgi varsa devlet gıda paketlerinin üzerine kalori ve içerik bilgilerinin yazılmasını zorunlu kılar. Bu düzenleme yapıldıktan sonra, tam bilgilendirilmiş rasyonel bir birey hala yüksek kalorili gıdaları tüketip obez olmayı seçiyorsa, bu durum ekonomik açıdan bir etkinsizlik teşkil etmez. Politikanın başarısı obeziteyi ne kadar azalttığıyla değil, piyasa aksaklığını ne derece giderdiğiyle ölçülür. Obeziteyle mücadelede önerilen ve uygulanan başlıca kamu politikası araçları; şekerli içeceklerin ve yüksek yağ/tuz/şeker içeren gıdaların vergilendirilmesi (obezite vergisi), bu vergilerden elde edilen gelirlerle taze sebze ve meyve tüketiminin sübvanse edilmesi, fast-food restoranlarının sayısal veya bölgesel olarak sınırlandırılması, çocuklara yönelik gıda reklamlarının yasaklanması veya kısıtlanması, şehirlerde yürüyüş ve bisiklet yollarının artırılması ve iş yerlerinde kilo yönetim programlarının teşvik edilmesidir. Devlet ekonomiye doğrudan yasaklar ve kısıtlamalar getirebileceği gibi, vergi ve teşvikler yoluyla fiyat mekanizmasını etkileyen maliye politikalarını da kullanabilir. Ayrıca, bireylerin seçim özgürlüğünü kısıtlamayan hafif yönlendirmeler (dürtmeler) de etkin birer araçtır. Kamu politikası olarak eğitim ve bilgilendirmenin obezite oranlarını düşürmedeki doğrudan etkisi literatürde oldukça kısıtlı bulunmuştur. İnsanlar genellikle kilo almanın nedenlerini ve gıdaların kalori içeriklerini bilmektedirler. Yapılan deneysel çalışmalarda, kalori bilgilendirmesi yapılan bir grup ile bilgilendirme yapılmayan kontrol grubu arasında beş yılın sonunda zayıflama veya kilo koruma açısından anlamlı bir fark tespit edilememiştir. Bilgilendirmenin doğrudan etkisi düşük olsa da, dolaylı bir siyasi işlevi vardır. Bilgilendirme kampanyaları sayesinde toplumda farkındalık oluşur ve politikacılar, daha kısıtlayıcı ve radikal önlemler olan vergileri veya reklam yasaklarını uygulayabilmek için ihtiyaç duydukları toplumsal ve siyasi desteği elde etmiş olurlar. Eğitim seviyesi düşük olan bireylerin sağlığa daha az yatırım yaptığı gözlemlenmektedir. Ekonomistler bu durumu rasyonel davranış modeliyle açıklarlar; düşük sosyo-ekonomik gruptakilerin yaşamdan elde ettikleri toplam fayda ve dolayısıyla uzun ömürden beklentileri daha düşük olduğundan, sağlığa yatırım yapmanın marjinal faydası da onlar için daha düşüktür. Bu nedenle, sadece broşür dağıtmak yerine düşük gelirli grupların resmi okul eğitim sürelerinin uzatılmasının sağlık çıktıları üzerinde çok daha kalıcı ve olumlu etkiler yarattığı tespit edilmiştir. Kısıtlama ve yasaklar, obeziteyle mücadelede eğitim çalışmalarına kıyasla çok daha hızlı ve kesin sonuçlar veren araçlardır. Okul kantinlerinde, çocukların dengesiz beslenmesine ve şişmanlığa yol açabilecek enerji yoğunluğu yüksek, besin değeri düşük gazlı, aromalı ve kolalı içecekler ile cips ve kızartmaların satışının yasaklanması bu politikalara örnektir. Türkiye'de 2011 yılında yayımlanan 2011/41 sayılı genelge ile okullarda bu tür ürünlerin satışı ve otomatik satış makinelerinde bulundurulması yasaklanmış; yerlerine süt, ayran, yoğurt ve taze meyve gibi sağlıklı alternatiflerin konulması zorunlu kılınmıştır. Çocuklara yönelik gıda reklamları konusunda Amerika Birleşik Devletleri ile Avrupa ülkeleri arasında çok ciddi yaklaşım farkları bulunmaktadır. ABD'de çocuklara yönelik gıda reklamları son derece yaygındır ve yıllık 10 milyar dolardan fazla bütçeye sahiptir; devlet müdahalesi ise oldukça sınırlıdır. ABD'deki gıda üreticileri, reklamlarında film karakterlerini kullanmama veya oyuncak hediye etmeme gibi kararları kendi aralarında yaptıkları centilmenlik anlaşmalarıyla (oto-regülasyon) alırlar. Buna karşılık Avrupa ülkelerinde, özellikle İngiltere'de, 16 yaşından küçüklere yönelik yüksek yağ, şeker ve tuz içeren gıdaların reklamlarının yapılması ve reklamlarda çocuksu karakterlerin kullanılması doğrudan devlet eliyle yasaklanmıştır. Yapılan simülasyon çalışmalarında, televizyon ekranlarında fast-food reklamlarının tamamen yasaklanmasının, 3-11 yaş grubundaki çocuklarda fazla kilolu olma sıklığını %18 oranında düşürebileceği tahmin edilmiştir. Okul kantinlerindeki yasakların etkinliğini gölgeleyen bazı unsurlar da mevcuttur. Örneğin, okul çıkışında eve yürüyerek giden çocukların, kantinde bulamadıkları abur cuburları yol üzerindeki marketlerden satın almaları, kısıtlamaların coğrafi sınırlarının dışına çıkıldığında etkisini yitirdiğini göstermektedir. Obezite vergisi, literatürde 'fat tax' veya 'şeker vergisi' gibi isimlerle de anılan, enerji yoğunluğu yüksek fakat besin değeri düşük olan gıdaların tüketimini azaltmayı hedefleyen bir maliye politikası aracıdır. Bu verginin temel ekonomik mantığı, obezitenin yol açtığı negatif dışsal maliyetleri fiyat mekanizmasına dahil ederek içselleştirmektir (internalization of externalities). Vergi miktarı, obezitenin sosyal marjinal maliyeti ile bireyin özel marjinal maliyeti arasındaki fark kadar, yani negatif dışsallık boyutu kadar belirlenir. Bu yönüyle obezite vergisi tipik bir Pigoucu vergidir. Ekonomik teoriye göre, vergi uygulaması yüksek kalorili ürünün arz eğrisini yukarı kaydırarak denge miktarını daha düşük ve sosyal açıdan optimum olan düzeye çeker. Verginin tüketimi azaltmadaki başarısı, vergilendirilen ürüne olan talebin fiyat esnekliğine bağlıdır. Eğer talebin fiyat esnekliği yüksekse (tüketiciler fiyata duyarlıysa), ufak bir vergi artışı bile tüketim miktarında çok büyük düşüşler sağlayacaktır. Ayrıca, obezite vergisinden elde edilen gelirler bütçeye yük getirmeden obeziteyle mücadele programlarının, kamu spotlarının ve sağlık harcamalarının finanse edilmesinde kullanılabilir. Obezite vergisine yönelik en büyük eleştirilerden biri, bu verginin 'regresif' (tersine artan oranlı) nitelikte olmasıdır. Düşük gelirli aileler bütçelerinin daha büyük bir kısmını gıdaya ayırdıkları ve ucuz, yüksek kalorili gıdaları daha fazla tükettikleri için bu vergiden oransal olarak çok daha fazla etkilenirler. Ancak vergiyi savunanlar, obezitenin kendisinin de regresif bir sağlık sorunu olduğunu ve düşük sosyo-ekonomik gruplarda çok daha yaygın görüldüğünü belirtirler. Vergi sayesinde bu grupların sağlıksız gıda tüketimi engellenerek uzun vadede sağlık harcamalarından tasarruf etmeleri ve daha sağlıklı yaşamaları sağlanmış olur. Geleneksel neo-klasik iktisat teorisi, bireylerin her zaman tam rasyonel olduğunu ve kendi faydalarını maksimize edecek kararlar aldıklarını varsayar. Ancak bu yaklaşım; duygusal yeme davranışlarını, porsiyon büyüklüklerinin tüketim üzerindeki rasyonel olmayan etkilerini ve bireylerin kilo vermek için tonlarca para harcayıp başarısız olmalarını (kendini kontrol etme problemlerini) açıklamakta yetersiz kalır. Davranışsal iktisat ise bireylerin sistematik bilişsel hatalar yapabileceğini kabul eder ve 'liberal paternalizm' çerçevesinde 'dürtme' (nudge) yöntemlerini önerir. Dürtme, bireylerin seçim özgürlüğünü kısıtlamadan, herhangi bir yasaklama getirmeden ve ekonomik teşvikleri (fiyatları) değiştirmeden, karar alma ortamının (seçim mimarisinin) tasarlanması yoluyla insanları daha sağlıklı kararlar almaya yönlendirmektir. Bir müdahalenin dürtme sayılabilmesi için, o müdahaleden kaçınmanın son derece kolay ve maliyetsiz olması gerekir. Örneğin, okul kantininde asitli içeceklerin satışını yasaklamak bir dürtme değil yasaktır; ancak taze sıkılmış meyve sularını ve suları göz hizasına koyup asitli içecekleri dolabın en alt ve görünmeyen kısmına yerleştirmek mükemmel bir dürtme örneğidir. Seçim mimarisi (choice architecture) asla tarafsız olamaz; gıdalar bir kafeteryada mutlaka belirli bir sırayla dizilmek zorundadır. Bu durumda, tasarımı bireylerin ve toplumun en yüksek fayda sağlayacağı şekilde yapmak en akılcı yoldur. Deneysel çalışmalar; brokolinin yemek sırasının en başına konulmasının tüketimini %15 artırdığını, dondurmanın kapağı opak/kapalı dolaplarda saklanmasının satışını ciddi oranda düşürdüğünü ve mısır gevreği kasesi boyutunun küçültülmesinin tüketilen miktarı %24 azalttığını kanıtlamıştır. Kamu hizmetlerinin etkin, adil ve zamanında sunulabilmesi için devletlerin düzenli vergi toplaması hayati önem taşır. Geleneksel kamu maliyesi modelleri vergi uyumunu artırmak için denetimleri ve cezaları artırmayı önerirken, bu yöntemler hem yüksek idari maliyetler yaratır hem de mükelleflerde 'kin etkisi' (resentment effect) oluşturarak gönüllü uyumu zedeleyebilir. Ayrıca sıkça çıkarılan vergi afları, dürüst mükelleflerin adalet duygusunu sarsarak uzun vadede vergiye gönüllü uyumu olumsuz etkiler. Davranışsal kamu maliyesi, çok düşük maliyetli dürtme araçlarıyla vergi tahsilatını ve uyumunu artırmayı hedefler. Bu alandaki en güçlü dürtme yöntemi 'varsayılan seçenek' (default option) tasarımıdır. Örneğin, verginin kaynakta kesinti (stopaj) yoluyla otomatik olarak tahsil edilmesi, mükellefin beyanname verip ödeme yapmasına kıyasla vergi kaçırma oranlarını neredeyse sıfıra indirmektedir. Benzer şekilde, vergi beyannamelerinin idare tarafından önceden doldurulmuş olarak mükellefe sunulması ve sadece onay veya düzeltme istenmesi işlem maliyetlerini azaltarak uyumu artırır. Sosyal normların ve karşılıklılık ilkesinin kullanıldığı bilgilendirme mektupları da vergi tahsilatında çok etkilidir. Mükelleflere gönderilen mektuplarda 'Bulunduğunuz bölgedeki vatandaşların %90'ı vergilerini zamanında ödemektedir' şeklinde sosyal norm mesajlarının verilmesi, bireylerin toplumsal gruba uyma dürtüsünü harekete geçirerek ödeme oranlarını artırır. Kosta Rika, Polonya ve İngiltere'de yapılan saha deneyleri, resmi ve tehditkar bir dille yazılan mektuplar yerine, yumuşak, net adımları gösteren ve sosyal normları hatırlatan davranışsal mektupların vergi tahsilatını istatistiksel olarak çok daha yüksek oranlarda artırdığını kanıtlamıştır.