Döviz, en yalın tanımıyla yabancı ülkelerin milli paralarına verilen addır ve uluslararası ödemelerde kullanılabilen geçerli para olarak kabul edilir. Dış ticaretin gelişmesiyle birlikte farklı ülke paralarının birbirine dönüştürülmesi zorunluluğu doğmuş, bu dönüşüm süreci döviz piyasaları aracılığıyla gerçekleştirilmektedir. Döviz piyasasında arz ve talep edenlerin karşılaşması sonucunda döviz fiyatı yani döviz kuru belirlenir. Döviz kuru, bir birim milli para ile alınabilen yabancı para miktarı veya tam tersi olarak ifade edilebilir. Döviz kuru temel olarak nominal döviz kuru ve reel döviz kuru olmak üzere ikiye ayrılır. Nominal döviz kuru, bir birim yerli para ile alınabilecek yabancı parayı gösterirken; reel döviz kuru, yerli paranın yabancı para birimleri karşısındaki satın alma gücünü ölçer ve ülkenin dış rekabet gücünü belirleyen kritik bir katsatıdır. Reel döviz kuru formülü RDK = (a . PF) / P şeklinde ifade edilir; burada 'a' nominal döviz kurunu, 'PF' dış fiyatları, 'P' ise iç fiyatları temsil eder. Reel döviz kurunun düşmesi yerli malların uluslararası piyasalarda pahalılaşmasına ve rekabet gücünün azalmasına yol açar. Döviz tanımı genel olarak yabancı para olarak bilinse de, banknot halindeki yabancı paralar 'efektif' olarak adlandırılır. Bunun yanı sıra bono, çek, seyahat çeki ve poliçe gibi yabancı para cinsinden düzenlenen ödeme araçları da döviz kapsamına girer. Ancak bir ülke parasının uluslararası alanda döviz kabul edilmesi için dış ödemelerde geçerliliğinin olması şarttır; bu nedenle ABD Doları ve Euro gibi gelişmiş ülke paraları tüm dünyada en yaygın döviz türleridir. Döviz piyasaları, döviz arz edenler ile talep edenlerin doğrudan karşılaştığı değil, alım satım işlemlerinin aracı kurumlar ve bankalar vasıtasıyla yürütüldüğü piyasalardır. Bu yapı, piyasanın örgütlenmemiş (tezgah üstü/OTC benzeri) bir nitelik taşımasına neden olur. Bununla birlikte, alıcı ve satıcıların hiçbir idari veya fiziki engelle karşılaşmadan piyasaya rahatça girebilmesi, işlem gören dövizin homojen olması ve çok sayıda aktörün bulunması, döviz piyasalarını tam rekabet piyasasına en yakın piyasa haline getirmektedir. Döviz piyasalarının en çarpıcı özelliklerinden biri, işlemlerin coğrafi sınır tanımaksızın kesintisiz 24 saat boyunca devam etmesidir. Dünyanın farklı finans merkezlerinin (Londra, New York, Tokyo vb.) mesai saatlerinin birbirini takip etmesi sayesinde döviz piyasası asla kapanmayan küresel bir pazar özelliği taşır. Piyasada işlemler iki temel kura dayalı olarak yürütülür: Düz kur ve çapraz kur. Düz kur, bir ülke parasının doğrudan yabancı para cinsinden ifadesidir (Örn: 1 Dolar = 2 TL). Çapraz kur ise iki ülke arasındaki kurun üçüncü bir para birimi (genellikle Euro veya Dolar) üzerinden hesaplanmasıdır. Çapraz kurlar arasındaki olası tutarsızlıklar, piyasada arbitrajcıların devreye girerek risksiz kar elde etmesine zemin hazırlar. Döviz talebi, temel olarak bir ülke vatandaşlarının dış alemden yapacakları mal ve hizmet ithalatı ödemelerini gerçekleştirmek amacıyla yabancı para istemesinden kaynaklanır. İthalat arttıkça döviz talebi de doğru orantılı olarak yükselir. Ayrıca dış borçların ve kredilerin geri ödeme vadeleri geldiğinde de döviz talebinde artış gözlenir. Dış ticaret dışındaki en önemli döviz talep nedenlerinden biri enflasyonist ortamlardır; yerli paranın değer kaybettiği dönemlerde bireyler servetlerini korumak için dövize yönelirler. Döviz talebini şekillendiren bir diğer unsur spekülasyondur. Spekülatörler, gelecekteki kur hareketlerinden kar elde etmek amacıyla fiyatının artacağını bekledikleri dövizi satın alır, düşeceğini düşündüklerini ise satarlar. Spekülasyon yüksek risk içerirken, aynı anda iki farklı piyasa arasındaki fiyat farkından yararlanarak yapılan döviz arbitrajı sıfır risk taşır. Döviz arzı ise ülkeye döviz girişini ifade eder ve en büyük kaynağı ihracattır. Yerli mallar dış pazarda talep gördükçe ihracat artar ve ülkeye döviz akışı sağlanır. Ayrıca döviz kuru ile döviz arzı aynı yönde hareket eder; kurun artması yerli malları ucuzlattığı için ihracatı ve dolayısıyla döviz arzını artırır. Yabancıların yurtiçindeki doğrudan yatırımları ve verilen borçların tahsili de döviz arzını artıran diğer faktörlerdir. Döviz kuru sistemleri, hükümetlerin ve merkez bankalarının piyasaya müdahale edip etmeme durumuna göre esnek kur ve sabit kur olarak ikiye ayrılır. Esnek kur sisteminde döviz kuru tamamen piyasadaki arz ve talebin serbest etkileşimi ile belirlenir. Merkez bankasının hiç müdahale etmediği duruma 'temiz dalgalanma', kur piyasada belirlenmekle birlikte aşırı hareketlerde merkez bankasının müdahalede bulunduğu duruma ise 'kontrollü dalgalanma' denir. Esnek kur sisteminin ekonomiye sağladığı önemli avantajlar bulunmaktadır. İlk olarak, müdahale edilmediği için yerli para piyasadaki gerçek değerini bulur ve enflasyonist ortamlarda yapay bir değerlenmeye maruz kalmaz. İkincisi, ödemeler bilançosundaki açık ve fazlalar kurun otomatik değişimi sayesinde kendiliğinden dengelenir. Üçüncüsü, merkez bankasının sürekli döviz rezervi tutma zorunluluğunu ortadan kaldırır. Esnek kur rejiminin bir diğer büyük yararı, ülkeyi dışsal ekonomik şoklara karşı korumasıdır. Dış ülkelerden kaynaklanan enflasyon veya deflasyonist baskılar, kurların esnek yapısı sayesinde otomatik olarak bertaraf edilir. Günümüzde Türkiye ekonomisi de kontrollü esnek döviz kuru modelini uygulamakta, kurlar serbest piyasada oluşurken merkez bankası aşırı dalgalanmalarda ihalelerle müdahale etmektedir. Sabit kur sistemi, döviz kurunun piyasa arz ve talebine bırakılmayıp, hükümet veya merkez bankası tarafından belirlenen sabit bir seviyede tutulduğu rejimdir. Bu sistemde merkez bankası ilan ettiği kur seviyesinden sınırsız döviz alım ve satımı yapmakla yükümlüdür. Örneğin döviz talebi artıp kur yükselme eğilimine girdiğinde, merkez bankası piyasaya döviz satarak kuru baskılar ve hedeflenen seviyede tutar. Sabit kur sisteminin alt kollardan biri olan Altın Para Standardı, 19. yüzyılda uygulanmış ve Birinci Dünya Savaşı'na kadar sürmüştür. Bu sistemde ülkelerin milli paralarının değeri belirli bir miktar altına endekslenmiştir (Örn: 1 TL = 1 gram altın). Paraların altına bağlanması, ülkeler arasında otomatik olarak sabit bir döviz kuru oluşmasını sağlamış ve karmaşık döviz piyasalarının kurulmasını engellemiştir. Altın para standardında dış ticaret açığı veya fazlası ülkedeki altın giriş-çıkışına yol açarak para arzını doğrudan etkiler. Örneğin ihracat artışı ülkeye altın girişi sağlar, bu da para arzını ve fiyatları artırarak ithalatı teşvik eder ve dış dengeyi kendiliğinden kurar. Sabit kur sistemi genel olarak yatırımları özendirici ve spekülasyonu önleyici bir istikrar ortamı sunar. Ayarlanabilir sabit kur modeli, altın para standardından farklı olarak tüm paraların altına değil, lider bir ülkenin parasına (genellikle ABD Doları) bağlandığı sistemdir. Bretton Woods sistemi olarak bilinen bu düzende Dolar altına (35 Dolar = 1 ons altın) endekslenmiş, diğer ülke paraları ise Dolar'a bağlanmıştır. Bu sistemde kurların belirlenen paritenin ancak %1 altı ve üstü (%1 marj) kadar dalgalanmasına izin verilmiştir. Merkez bankaları sabit veya ayarlanabilir kur rejimlerinde kurları istenen bantta tutabilmek için iki temel müdahale yöntemi kullanır. Bunlardan ilki doğrudan piyasaya girerek döviz alıp satmaktır (dolaysız müdahale). İkincisi ise dolaylı müdahale olup, faiz oranlarının değiştirilmesi suretiyle sermaye hareketlerinin yönlendirilmesidir. Faiz oranlarının artırılması, yüksek getiri arayan yabancı portföy yatırımcılarının ülkeye sermaye (döviz) akışını tetikler. Ülkeye giren döviz miktarı artınca döviz arzı çoğalır ve kurlardaki yükseliş baskısı frenlenmiş olur. Sabit kur sistemleri iş insanlarına geleceği öngörebilme imkanı tanıyarak yatırımları artırır.