İnfografik
← Ünite 11
Siyaset Bilimine Giriş

Ünite 11: Siyasal Sistem – Siyasal Kurumlar

İsviçre'de Meclis Hükümeti Uygulaması
Kuvvetler birliğine dayalı sistemler içinde demokratik bir modele fırsat tanıyan tek biçim olan Meclis Hükümeti sistemi, günümüzde modern ve demokratik anlamda İsviçre’de hayat bulmaktadır. Bu sistemde halk tarafından seçilen yasama organı, yasama ile birlikte yürütme iktidarını da temsil etmektedir.
ABD'de 1995-1996 Bütçe Krizi
Başkanlık sisteminde çifte meşruiyet krizinin bir örneği olarak, 1995 ve 1996 yıllarında Başkan ile Kongre arasındaki bütçe anlaşmazlığı yüzünden ABD hükümeti memurlarının maaşlarını ödeyememiş ve federal memurlara geçici olarak izin vermek zorunda kalmıştır.
Maurice Duverger'in Yarı Başkanlık Sınıflandırması
Unvanlı siyaset bilimci Maurice Duverger, Avrupa’daki yedi yarı başkanlık sistemi ülkesini inceleyerek; Avusturya, İrlanda ve İzlanda'yı parlamentonun etkin olduğu sistemler; Portekiz ve Finlandiya'yı değişken sistemler; Fransa'yı ise cumhurbaşkanının belirleyici güç olduğu sistemler olarak üçe ayırmıştır.
Fransa Beşinci Cumhuriyet ve Güçlü Yürütme
Fransa'da yarı başkanlık sistemi, ülkenin sömürgelerinden kanlı bir geri çekilme yaşadığı ve istikrarsız parlamenter hükümetlerin krizlerle baş edemediği döneme tepki olarak yapılandırılmıştır. Amaç, uluslararası rekabet ve ekonomik yapılanmada hızlı karar alabilen güçlü bir yürütme oluşturmaktır.

Anahtar Kavramlar

Siyasal KurumlarBir toplumda siyasal iktidarın kullanıldığı, karar alma süreçlerinin işletildiği ve kuralların konulduğu yasama, yürütme ve yargı gibi resmi yapılar ve organlardır. Örneğin parlamentolar ve bakanlıklar temel siyasal kurumlar arasında yer alır.
Yasama – Yürütme İlişkisiDevletin temel erkleri olan kanun yapma yetkisini elinde bulunduran yasama ile bu kanunları uygulayan ve politika üreten yürütme organı arasındaki yetki dağılımı ve etkileşim biçimidir. Siyasal sistemlerin sınıflandırılmasında temel kriter bu ilişkinin niteliğidir.
Başkanlık SistemiYasama ile yürütmenin katı bir kuvvetler ayrılığı prensibine dayandığı, yürütmenin başı olan başkanın halk tarafından seçildiği ve meclis tarafından güvensizlik oyuyla düşürüilemediği siyasal sistemdir. Amerika Birleşik Devletleri bu sistemin en bilinen örneğidir.
Parlamenter SistemYasama ile yürütme arasında geçişkenliğin olduğu, yürütmenin ikili (düalist) bir yapıyla (sorumlu hükümet ve sorumsuz devlet başkanı) temsil edildiği ve hükümetin parlamentonun güvenine dayandığı siyasal sistemdir.
Yarı Başkanlık SistemiHalk tarafından seçilen ve geniş yetkilere sahip bir cumhurbaşkanı ile parlamentoya karşı sorumlu olan bir başbakan/hükümet ikilisini birleştiren karma/hibrit siyasal sistemdir. Fransa bu sistemin en belirgin uygulayıcısıdır.
Kuvvetler BirliğiYasama ve yürütme yetkilerinin tek bir organın (örneğin diktatör, mutlak monark veya meclis hükümeti) çatısı altında toplandığı iktidar yapılanmasıdır. Demokratik model olarak yalnızca İsviçre'deki Meclis Hükümeti sisteminde görülür.
Kuvvetler AyrılığıYasama, yürütme ve yargı erklerinin birbirlerinden değişik düzeylerde özerk kılınmış farklı kurumlar eliyle yürütüldüğü, yetkilerin tek bir elde toplanmasını önleyen demokratik yönetim ilkesidir.
Çifte Meşruiyet (Dual Legitimacy)Başkanlık ve yarı başkanlık sistemlerinde hem yasama organının hem de yürütmenin (başkan/cumhurbaşkanı) ayrı seçimlerle doğrudan halktan yetki alması durumudur. Bu durum kurumlar arası uzlaşmazlıkta kilitlenmelere yol açabilir.
Delegasyoncu DemokrasiO’Donnell tarafından kullanılan bir kavram olup, başkanlık sistemi uygulamalarında başkan üzerindeki diğer devlet kurumlarının denetim fonksiyonlarını yitirmesi sonucunda başkanın sistem içinde yönlendirici bir konuma ulaştığı rejimi ifade eder.
Monist YürütmeBaşkanlık sistemlerinde yürütme yetkisinin ve otoritesinin tek bir kişi (başkan) tarafından temsil edildiği ve kulis/kurul yapısının bulunmadığı tekçi yürütme yapısıdır.
İkili (Düalist) YürütmeParlamenter sistemlerde görülen, yürütmenin bir kanadının kurul olarak çalışan hükümet (başbakan ve bakanlar), diğer kanadının ise devlet başkanı (cumhurbaşkanı veya kral) tarafından temsil edildiği iki kanatlı yapıdır.
Aklileştirilmiş ParlamentarizmParlamenter sistemlerde hükümet istikrarını artırmak ve olası hükümet krizlerini önlemek amacıyla seçim sistemlerinin uzlaşmayı kolaylaştıracak şekilde düzenlenmesi veya hükümetin düşürülmesinin zorlaştırılması yönündeki anayasal düzenlemelerdir.
Uzantı Tipi Baskı Grubu SistemiFransa gibi ülkelerde her ideolojik eğilimin sosyal, mesleksel, eğitim ve ekonomik alanlarda kendine bağlı örgütler oluşturabildiği, sivil toplumun ideolojik bölünmeler ekseninde yapılanmış olduğu yapıktır.
Kohabitasyon (Birlikte Yaşama)Yarı başkanlık sistemlerinde cumhurbaşkanı ile parlamentoda çoğunluğa sahip hükümetin/başbakanın farklı siyasal partilerden veya eğilimlerden olması durumudur; bu durum çatışma olasılığını artırır.
Veto YetkisiBaşkanlık sistemlerinde başkanın parlamentodan çıkan yasalara karşı sahip olduğu, yasalaşmayı güçleştirici ya da geciktirici nitelikteki karşılıklı dengeleme aracıdır.

Diğer Önemli Bilgiler

Fransa Cumhurbaşkanlığı Adaylık Koşulu

Fransa'da cumhurbaşkanlığı seçimlerinde aday olabilmek için anayasal olarak en az otuz ili temsil eden ve seçimli görevlerde bulunan beş yüz kişinin imzasıyla aday gösterilme koşulu getirilmiştir. Bu kural, deneyimli ve yerel tabanı güçlü kişilerin aday olmasını desteklemektedir.

Latin Amerika Başkanlık Koalisyonları

Bazı Latin Amerika ülkelerindeki başkanlık sistemlerinde çok partili meclis yapılarından ötürü başkanlık koalisyonları görülebilmektedir; ancak metne göre bu koalisyonların sistemi bloke edici etkisi parlamenter sistemlere kıyasla çok daha zayıf kalmaktadır.

Amerikan Federalizmi ve Yerel Yapı

ABD yürütme yapısı, federal devlet ile federe devletler arasında hiyerarşik olmayan, yetkilerin paylaşıldığı bir federal anlayışa dayanır. Federe devletler düzeyinde yerel yönetimler güçlü yetkilerle donatılmış olup iktidar yerel, federe ve federal düzeyde parçalanmıştır.

ABD Kongresi ve Dar Bölge Seçim Sistemi

ABD’de ulusal düzeyde hiyerarşik bir parti örgütlenmesi yoktur ve seçimler dar bölge çoğunluk sistemine dayanır. Yalnızca bir kişinin seçildiği bu seçim çevreleri, senatörlerin ulusal parti disiplininden ziyade seçildikleri bölgenin taleplerini önceliklendirmesine yol açar.

Fransa Senatosu ve Yerel Meclisler

Fransa'nın iki kamaralı yasama sisteminde Senato kanadı, yerel meclislerin temsil edildiği kritik bir organdır. Bu yapı, merkeziyetçi devlet yapısına rağmen yerel siyasetçilerin ulusal politikada söz sahibi olmasını ve otoriter eğilimlerin önlenmesini sağlar.

İzlanda Örneğinde Yarı Başkanlık Uygulaması

İzlanda Anayasası cumhurbaşkanına güçlü yetkiler tanımasına rağmen, uygulamada cumhurbaşkanları bu yetkileri kullanmaktan kaçınarak parlamentoya öncelik veren bir tutum sergilemiş ve sistem pratikte parlamenter sistem gibi işlemiştir.

ABD Seçim Kampanyalarının Maliyeti

ABD’de seçim kampanyalarının maliyetinin yüksek olması ve devlet hazine yardımının oldukça sınırlı kalması, siyasi partileri ve siyasetçileri baskı grupları ve etnik lobilerle düzenli ilişkiler kurmaya ve pazarlıklar yapmaya yönlendirmektedir.

Sınavda Dikkat Et

  • Yasama ve yürütmenin ilişkisine dayalı temel ayrımları (kuvvetler birliği vs. kuvvetler ayrılığı) karıştırmayın; kuvvetler birliğinin demokratik tek örneği İsviçre'deki Meclis Hükümetidir.
  • Başkanlık sisteminde yasama ve yürütmenin katı bir şekilde ayrıldığını, bakanların parlamento dışından atandığını ve parlamentonun başkanı düşüremeyeceğini unutmayın.
  • Parlamenter sistemde yürütmenin ikili (düalist) yapıda olduğunu; başbakan/hükümetin sorumlu, cumhurbaşkanı/kralın ise siyasal açıdan sorumsuz olduğunu mutlaka aklınızda tutun.
  • Yarı başkanlık sisteminin hem parlamenter hem başkanlık unsurlarını barındırdığını, Fransa örneğinde cumhurbaşkanının halk tarafından seçilmesine rağmen çok güçlü yetkilere sahip olduğunu not edin.
  • Maurice Duverger ile Shugart ve Carey'in yarı başkanlık sistemine yönelik sınıflandırma ayrımlarını (başbakancı-başkanlık vs. başkancı-parlamenter) soru kaçırmamak için iyi ezberleyin.
  • Siyasal sistemlerin başarısının sadece kurumsal tasarıma değil, uzlaşmacı siyasal kültür, federalizm, sivil toplum ve parti disiplini gibi sistemsel özelliklere de bağlı olduğunu unutmayın.
  • Linz'in vurguladığı 'çifte meşruiyet' kavramının başkanlık ve yarı başkanlık sistemlerinde uzlaşmazlık durumunda kilitlenmelere yol açabileceğini göz ardı etmeyin.