Ünite 5: Vergi Ödevi — Önemli Kavramlar

Vergi kanunlarına göre kendisine vergi borcu terettüp eden gerçek veya tüzel kişidir. Verginin doğumuna yol açan olayla ilişkisi nedeniyle borcu kendi geliri veya servetinden ödemek zorundadır.

Verginin ödenmesi bakımından, alacaklı vergi dairesine karşı muhatap olan ve mükellefin vergi ödevlerini yerine getirmekle yükümlü tutulan üçüncü kişidir. Örneğin, çalışanların ücretlerinden vergi kesintisi yapan işveren bir vergi sorumlusudur.

Mükellefiyet ve vergi sorumluluğu için Medeni Hukuk'ta aranan kanuni (fiil) ehliyetin şart olmaması durumudur. Bu ilke sayesinde küçükler, kısıtlılar ve tüzel kişiliği olmayan topluluklar da mükellef olabilirler.

Mükellefin vergi kanunları uyarınca hesaplanan vergi borcunu vergi dairesine fiilen ödeme yükümlülüğüdür. Mükellefiyetin esasını oluşturan parasal yükümlülüktür.

Mükellef veya vergi sorumlusunun vergi dairesine bildirimde bulunma, defter tutma, belge düzenleme, muhafaza ve ibraz etme gibi verginin tespiti ve denetimine yardımcı olan usuli yükümlülükleridir.

Vergi kanunlarında mükellef olarak tanımlanan bazı kişi veya kurumların, sosyal, ekonomik veya teknik nedenlerle kısmen veya tamamen vergi dışı bırakılmasıdır. Örneğin, esnaf muaflığı veya diplomat muaflığı.

Vergi kanunlarına göre esasen vergilendirilmesi gereken bazı vergi konularının (mal, hizmet, kazanç) kısmen veya tamamen vergi kapsamı dışında tutulmasıdır. Örneğin, serbest meslek kazancı istisnası.

Mükellefin vergi borcunu ödemek ve diğer ödevlerini yerine getirmek zorunda olan kişilerin, mükellefle birlikte ortaklaşa sorumlu olması durumudur.

Aynı vergi borcunun tamamının ödenmesinden birden fazla kişinin zincirleme olarak sorumlu olmasıdır. Vergi dairesi borcun tamamını bu sorumluların herhangi birinden talep edebilir.

Kanuni temsilcilerin, kendilerine düşen ödevleri yerine getirmemeleri (kusurları) nedeniyle mükellefin varlığından alınamayan vergilerden kendi mal varlıklarıyla sorumlu tutulmasıdır.

Kanuni temsilcilerin, herhangi bir kusurları olup olmadığına bakılmaksızın, mükellefin mal varlığından tahsil edilemeyen kamu alacaklarından şahsen sorumlu tutulmasıdır.

Kanun koyucunun vergi yükünü taşımasını öngördüğü, vergi kanunlarında belirlenmiş kişidir. Dolaylı vergilerde bu kişi nihai tüketicidir.

Kanun koyucunun iradesinden bağımsız olarak, vergi yansıması mekanizması sonucunda vergi yükünü fiilen ve nihai olarak üzerinde taşıyan kişidir.

Verginin üzerinden alındığı, kanuni mükellefiyetin yöneldiği ekonomik değerler, eşyalar, hizmetler, hukuki işlemler, fiil ve olaylardır. Örneğin, gelir vergisinin konusu gelirdir.

Vergi borcunu hesaplamak amacıyla vergi konusunun indirgendiği teknik-fiziksel veya ekonomik-parasal büyüklüktür. Örneğin, bina vergisinde binanın değeri matrahtır.

Ağırlık, uzunluk, sayı, yüzölçümü veya hacim gibi teknik ve fiziksel matrahlar üzerinden maktu olarak alınan vergi türüdür.

Fiyat, bedel veya değer gibi ekonomik-parasal matrahlar üzerinden belirli bir yüzde oranında alınan vergi türüdür.

Bilinen ve görünen bazı dışsal olgulardan hareket ederek mükellefin bilinmeyen gerçek vergi matrahının tespit edilmesi yöntemidir. Örneğin, geçmişte uygulanan kapı ve pencere sayısı vergisi.

Vergi matrahının veya giderlerin, mükelleflerin gerçek durumları yerine kanunla belirlenmiş genel ve nesnel (objektif) ölçütlere göre toptan tespit edilmesi usulüdür.

Mükellefin vergiye esas teşkil edecek matrahı ve bilgileri kendi rızasıyla yazılı olarak vergi dairesine bildirmesi esasına dayanan çağdaş matrah tespit usulüdür.

Hesaplanan vergi miktarının vergi matrahına olan yüzdesel veya maktu ilişkisidir. Ortalama ve marjinal vergi oranı olarak ikiye ayrılır.

Vergi borcunun hesaplanabilmesi için matraha uygulanacak oranları ve tutarları sistematik bir şekilde gösteren cetvellerdir.

Ödenen vergi miktarının mükellefin elde ettiği gelire oranıdır. Toplam vergi gelirlerinin milli gelire oranı ise toplam vergi yükünü ifade eder.